بررسی تغییرات جمعیت ماهیان سطح زی درشت (هوور، شیر و زرده) به منظور بهره برداری بهینه در آب های خلیج فارس (استان های بوشهر و خوزستان)

بیولوژی تولید مثل، تغذیه و پارامترهای پویایی جمعیت ماهی شیر ‭(Scomberomorus commerson) ‬در آبهای خلیج فارس طی سال های ‮‭1390-91‬ مورد مطالعه قرار گرفت. نمونه برداری از اسکله های صیادی و از ادوات رایج صید (تور انتظاری با چشمه 9 و ‮‭14‬ سانتی متر) این گونه انجام گرفت. در این تحقیق طول ماهی (طول چنگالی) در هر ماه اندازه گیری شد. همچنین طی 5 ماه مهر، آذر، اسفند، فروردین و تیر ، ما ها نه تعداد ‮‭20‬ تا ‮‭40‬ نمونه جهت بررسی وضعیت باروری و تغذیه ماهی شیر در چندین محل تخلیه صید مورد کا لبد شکا فی قرار گر فت. اندازه طول چنگالی (‮‭2742‬‭(FL ‬ماهی به شکل تصادفی ساده درمراکز تخلیه ثبت گردید. معادله رشد وان برتالانفی جهت تخمین پارامترهای رشد ‭K ‬و ‭L ‬مورد استفاده قرار گرفت. مرگ و میر کل ‭(Z) ‬با استفاده از رسم منحنی صید تخمین زده شد. از معادله پایولی جهت تخمین مرگ و میر طبیعی‭(M) ‬استفاده گردید. ضریب مرگ و میر صیادی ‭(F) ‬از تفاوت ‭Z-M ‬محاسبه شد.وضعیت ذخیره از مقایسه ضریب بهره برداری و دو ضریب مرگ و میر بهینه ‭(Fopt= ‬‮‭5.0‬‭M) ‬و مرگ و میر بیولوژیک ‭(Flimit= ‬‮‭3/2‬‭M) ‬مورد ارزیابی قرار گر فت. از نرم افزار کامپیوتری‭FiSAT ‬جهت تخمین پارامترهای رشد و مرگ و میر استفاده گردید. وضیعت باروری با استفاده از مراحل باروری تخمدان نر و ماده ماهی، بررسی میکروسکوپی نمونه های تخمدان ماده و رابطه وزنی و استفاده از شاخص اندام جنسی بد نی‭(GSI) ‬مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان می دهد که اندام جنسی ماهی شیر از فروردین ماه شروع به رشد کرده و حداکثر تخمریزی در ماه های گرم سال (ماه تیر به بعد) دیده شد. وضعیت سلول های تخمدان نیز در زمان های یاد شده با مشاهدات تطابق داشت. همچنین در شاخص اندام جنسی بدنی نیز از فروردین ماه روند صعودی دیده شد که در تیر ماه به بیشترین میزان رسید. در دوره بررسی نسبت جنسی نمونه ها نشان داد که تعداد ماده ها زیادتر از نرها می باشد. آنالیز آماری نیز در تعداد ماده ها اختلاف معنی داری را نشان داد. بررسی وضعیت تغذیه و عادات غذایی نشان داد که ماهی شیر از ساردین ماهیان به عنوان غذای اصلی استفاده می کند. گونه های پنجزاری ماهیا ن‭(Ponyfish)‬، نیم منقار ماهیان‭(Halfbeak) ‬و طلال‭(Indian mackerel) ‬نیز در رژیم غذایی دیده شد که می توان آنها را از جمله غذای فرعی و یا تصادفی این آبزی محسوب نمود. شاخص چاقی ‭(Kn) ‬در مهر ماه بیشترین میزان (‮‭9/3‬) و در اسفند ماه کمترین میزان (‮‭7/2‬) بود. شاخص کبدی ‭(HSI) ‬در فروردین ماه در بیشترین میزان ‮‭1/7‬ و در تیر ماه کمترین میزان (‮‭85‬/.) بود که به ترتیب نشان دهنده وضعیت بد و خوب ماهی در ماه های یاد شده است. شاخص وزن معده به وزن بدن ‭(SI) ‬در دو جنس تفاوت چندانی نداشت و حدود ‮‭09‬/. بود. کوچکترین نمونه ‮‭17‬ و بزرگترین نمونه ‮‭152‬ سانتی متر بود. حداکثر میانگین طولی ‮‭108‬ سانتی متر (انحراف معیار = ‮‭24‬) در بهمن ماه و حداقل میا نگین طو لی ‮‭29/4‬ سانتی متر (انحراف معیار = ‮‭5/5‬) در شهریور ماه بود. بر اساس نمودارهای رشد طولی میزان رشد سالیانه (‮‭24‬‭(K/. ‬در سال و طول مجانب (‮‭45/156‬‭( L ‬سانتی متر تخمین زده شد. سن حداکثر ‭(Tmax) ‬ماهی شیر ‮‭12/5‬سال محا سبه شد. مرگ و میر کل آبزی‭(Z) ‬با رسم منحنی صید برابر با ‮‭1/13‬ در سال تخمین زده شد. با استفاده از فرمول پایولی برای ماهی شیر ، میزان مرگ و میر طبیعی(‮‭43/0‬‭(M ‬در سال و بر اساس دو پارامتر یاد شده میزان مرگ و میر صیادی ‭(F) ‬نیز ‮‭0/79‬ محاسبه گردید. بر اساس این نتایج ضریب بهره برداری ‭(F/Z) ‬برابر با ‮‭0/69‬ در سال بود. دو پارامتر مرگ و میر صیادی بهینه ‭(Fopt) ‬و بیولوژیک ‭(Flimit) ‬نیز به ترتیب ‮‭17‬/. و ‮‭22‬/. تخمین زده شد. نمودار احتمال صید در گروه های طولی نشان می دهد که ‮‭25‬ درصد صید در گروه طولی ‮‭35/84‬ سانتی متری، ‮‭50‬ درصد صید در گروه طولی ‮‭40/28‬سانتی متری و ‮‭75‬ درصد صید در گروه طولی ‮‭61/96‬ سانتی متری انجام شده است. در مورد دو گو نه ماهی هو ور و زرده نیز به علت کم بودن تعداد بیو متری ، تنها فرا وانی طولی ارایه گردید. ضریب بهره برداری بد ست امد ه با لا تر از حد مجاز نشان می دهد ولی ضرایب مرگ و میر بیولوژیک و بهینه کمتر از میزان ضریب بهره برداری است که نشان دهنده وضعیت صید غیرمجاز و بی رویه می باشد. تغییراتی در چشمه های تور 9 سانتی متری و اندازه طاقه های تورهای ماهیگیری بایستی به وجود آید. همچنین ممنوعیت صید در دو ماه خرداد و تیر که دوره اوج تکامل اند امهای جنسی و تخمریزی می باشد می تواند به احیا ذخایر مولدین کمک نماید. کلید واژه ها: ماهی شیر، ‭Scomberomorus commerson‬، پویایی جمعیت، تغذیه، تولید مثل، خلیج فارس