بررسی تغییرات جمعیت ماهیان سطح زی درشت (خانواده تن ماهیان) به منظور بهره برداری بهینه در آب های استان بوشهر

بیولوژی تولید مثل، تغذیه و پارامترهای پویایی جمعیت ماهی شیر ‭(Scomberomorus commerson)‬در آب های استان بوشهر طی سال های ‮‭1390-91‬ مورد مطالعه قرار گرفت. نمونه ها از اسکله های صیادی و با ادوات رایج صید (تور انتظاری با چشمه 9 و ‮‭14‬ سانتی متر) جمع آوری شد. همچنین در ماه های مهر، آذر، اسفند، فروردین و تیر تعداد ‮‭20‬ تا ‮‭40‬ نمونه جهت بررسی وضعیت باروری و تغذیه از ماهیگیران در چندین محل تخلیه صید خریداری و پارامترهای مورد نیاز آنها ثبت گردید. اندازه طول چنگالی‭(FL)‬در ‮‭2093‬ ماهی که به شکل تصادفی از مرکز تخلیه جمع آوری شده بودند ثبت گردید. توسط برنامه کامپیوتری فای ست ‭(FiSAT) ‬پارامترهای رشد و مرگ و میر تخمین زده شد. نتایج بررسی وضعیت باروری نشان دادکهرسیدگی گنادهای ماهی شیر از فروردین ماه شروع و حداکثر تا اواخر ماه های گرم سال (ماه تیر) ادامه خواهد داشت ، از این رو زمان تخم ریزی بعد از تیرماه رخ می دهد. این نتایج با برسی های هیستولوژی تخمدان مطابقت داشت. شاخص گونادوسوماتیک نیز از فروردین ماه روند صعودی داشته و در تیر ماه به حداکثر می رسد. نسبت جنسی نمونه ها نشان داد که در همه ماه های مورد بررسی، تعداد ماده ها بیشتر از نرها می باشد. نتایج بررسی عادات غذایی نشان می داد که ماهی شیر از ساردین ماهیان به عنوان غذای اصلی تغذیه میکند و گونه های ماهی پنج زاری ماهیان‭(Ponyfish)‬، نیم منقار ماهیان ‭(Halfbeak) ‬و طلال‭(Indian mackerel) ‬نیز در رژیم غذایی دیده شد که می توان آنها را از جمله غذای فرعی و یا تصادفی این آبزی محسوب نمود. شاخص چاقی ‭(Kn) ‬در مهر ماه بیشترین میزان (‮‭9/03‬) و در اسفند ماه در کمترین میزان (‮‭7/20‬) بود. شاخص کبدی ‭(HSI) ‬در فروردین ماه در بیشترین میزان ‮‭1/70‬ و در تیر ماه کمترین میزان (‮‭0/85‬) بود که به ترتیب نشان دهنده وضعیت بد و خوب ماهی در ماه های یاد شده است. شاخص وزن معده به وزن بدن ‭(SI) ‬در دو جنس تفاوت چندانی نداشت و حدود ‮‭0/09‬بود. کوچکترین نمونه ‮‭17‬ سانتی متر و بزرگترین نمونه ‮‭152‬ سانتی متر بود. حداکثر میانگین طولی ‮‭108‬ سانتی متر (‮‭24‬ ‭= SD) ‬در بهمن ماه و حداقل ‮‭29/4‬ سانتی متر (‮‭5/5‬ ‭= SD) ‬در شهریور ماه بود. بر اساس نمودارهای رشد طولی میزان رشد سالیانه ‭(K) ‬را 5/. در سال و طول بی نهایت‭(L ) ‬را ‮‭148‬ سانتی متر تخمین زده شد. سن حداکثر ماهی شیر 6 سال می باشد. مرگ و میر کل آبزی‭(Z) ‬با رسم منحنی صید برابر با ‮‭97‬/. در سال تخمین زده شد. با استفاده از فرمول پایولی برای ماهیان سطح زی میزان مرگ و میر طبیعی(‮‭56‬ ‭(M/. ‬در سال و بر اساس دو پارامتر یاد شده میزان مرگ و میر صیادی ‭(F) ‬نیز ‮‭41‬/. محاسبه گردید. بر اساس این نتایج ضریب بهره برداری ‭(F/Z) ‬برابر با ‮‭42‬/. در سال بود. دو پارامتر مرگ و میر صیادی بهینه ‭(Fopt) ‬و بیولوژیک ‭(Flimit) ‬نیز به ترتیب ‮‭28‬/. و ‮‭37‬/. تخمین زده شد. نمودار احتمال صید در گروه های طولی نشان می دهد که ‮‭25‬ درصد صید در گروه طولی ‮‭46/3‬ سانتی متری، ‮‭50‬ درصد صید در گروه طولی ‮‭55‬ سانتی متری و ‮‭75‬ درصد صید در گروه طولی ‮‭60/2‬ سانتی متری انجام شده است. حداکثر سن بر اساس ضریب رشد برابر با 6 سال بود. نتایج این تحقیق نشان می دهد که بیشترین میزان صید ماهی شیر در سنین 1 تا 2 سالگی می باشد. هر چند ضریب بهره برداری میزان صید را کمتر از حد مجاز نشان می دهد ولی ضرایب مرگ و میر بیولوژیک و بهینه کمتر از میزان ضریب بهره برداری است که نشان دهنده وضعیت صید غیرمجاز و بی رویه می باشد. تغییراتی در چشمه های تور 9 سانتی متری و اندازه طاقه های تورهای ماهیگیری بایستی به وجود آید. همچنین ممنوعیت صید در دو ماه خرداد و تیر که حداکثر زمان رسیدگی جنسی می باشد می تواند به ذخایر مولدین کمک نماید. کلید واژه ها: ماهی شیر‭Scomberomorus commerson‬، پویایی جمعیت، تغذیه، تولید مثل و استان بوشهر