بررسی و ارزیابی اثرات اقتصادی اجتماعی طرح های بیابان زدایی مشارکتی در استان خراسان رضوی

مشارکت در مقابله با بیابانزایی عبارت است از ایجاد همگرایی ذهنی و عملی بهره برداران و یا دستگاه های مرتبط با معضلات بیابانزایی و فرسایش بادی به نحوی که برای مقابله با بیابانزایی و نیز اجرای عملیات تثبیت ماسه های روان و احیای مناطق خشک و بیابانی همکاری و همیاری نمایند. اجرای طرح مشارکتی در قالب تبصره 5 ماده ‮‭34‬ مبتنی بر ایجاد انگیزه مشارکت از طریق واگذاری مالکیت اراضی بیابانی به ازای احیای آنها و نیز اجرای طرح مشارکتی در قالب ماده 3 قانون حفاظت و بهره برداری از جنگلها و مراتع مبتنی بر واگذاری حق بهره برداری ازاراضی احیا شده بیابانی به مدت ‮‭30‬ سال به مشارکت کنندگان، شیوه های اصلی اجرای طرح های مشارکتی بیابانزدایی در خراسان رضوی است. طی ارزیابی انجام گرفته در سال ‮‭90‬ و ،‮‭91‬ اثرات فنی، اقتصادی و اجتماعی ‮‭10‬طرح مشارکتی اجراشده به صورت انتخابی و با استفاده از پرسشنامه، مصاحبه و برداشتهای صحرایی مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج بررسی ها در رابطه با طرح های مشارکتی اجرا شده در مناطق بیابانی و اراضی حاشیه پلایاها بویژه اطراف کویر نمک بجستان در خراسان رضوی در قالب شرکت های تعاونی مشارکتی موید آن است که علیرغم مشکلات فراروی توسعه این قبیل تعاونی های مشارکتی از جنبه های جذب اعتبارات از منابع دولتی، احراز مالکیت دایمی، همیاری اعضا، پشتیبانی های دولتی(آموزش، ترویج و نظارت) و...، از بعد اقتصادی و ارتقا سطح معیشت و رفاه بهره برداران ، قابل قبول و موفق ارزیابی می گردد . به طوریکه بهبود شرایط نسبی زندگی، رونق فعالیت های زراعی و باغی، ایجاد اشتغال مستقیم و غیر مستقیم و روند مهاجرت معکوس از پی آمدهای مثبت اجرای طرح های مشارکتی به شمار می آیند. لیکن به رغم تلاش های صورت گرفته در رابطه با احیای پوشش گیاهی مناطق بیابانی در قالب طرح مرتعکاری و بیابانزدایی، بنابر دلایلی از جمله محدودیت های طبیعی نظیر شوری منابع آب و خاک، بالا بودن سطح آب زیرزمینی، فرسایش بادی و نیز عدم استفاده از گونه های بومی و سازگار با منطقه، کمبود امکانات اجرایی و بالاخره فقدان آموزش و نظارت های فنی، موفقیت چشمگیری حاصل نگردیده است مگر به واسطه قرق و تجدید حیات طبیعی گیاهان که منجر به افزایش ذی توده گیاهی در عرصه های بیابانی شده است. بررسی و شناسایی نقاط قوت و ضعف داخلی همچنین فرصت ها و تهدیدات خارجی‭(SWOT) ‬بر اعمال برخی استراتژی ها از جمله افزایش راندمان آبیاری و کارآیی مصرف آب، توسعه عملیات بیولوژیکی و احیا مراتع بیابانی و ارایه تسهیلات مالی، کمک های بلاعوض به عنوان مهمترین انگیزه مشارکت در راهبردهای ‭SO‬، بهره گیری از دانش بومی بهره برداران در تلفیق با فن آوری های نوین جهت جلوگیری از تخریب محیط و پیشنهاد و اجرای طرح و پروژه های عمرانی مکمل در منطقه به منظور ایجاد ثبات و پایداری در تولید در راهبردهای ‭ST‬، توسعه روش های حفاظت آب و خاک به شیوه سیلاب و آبخوانداری در اراضی بالادست، تثبت مالکیت و افزایش انگیزه بهره برداران و ارتقا سطح آموزش و توجیه مناسب بهره بردان نسبت به منافع و مضار آنی و دراز مدت طرح های بیابانزدایی مشارکتی در راهبردهای ‭WO‬، پرهیز از اجرای طرحهای توسعه ای در مناطق حساس و زیست بوم های شکننده و اعمال سیاست های حمایتی به منظور کنترل عوامل تخریب محیط و کاهش فشار بهره برداران از حوزه های بیابانی در راهبردهای ‭WT ‬تاکید دارد. کلمات کلیدی: مشارکت، بیابانزدایی، توسعه پایدار، ارزیابی اثرات، محیط زیست،‭SWOT ‬، استان خراسان رضوی