پایش و بررسی عملکرد سازه های آبگیری و پخش در ایستگاه تحقیقاتی پخش سیلاب بر آبخوان کوثر

ایستگاه آبخوانداری کوثر در ‮‭50‬ کیلومتری جنوب شرقی شهرستان فسا در دشت گریبایگان واقع شده است خشکه رودهای بیشه زرد وچاه قوچ از سرشاخه های رودخانه شور جهرم در این دشت قرار گرفته است. وجود گنبد های نمکی در حوضه آبریز رودخانه شور موجب کاهش کیفی سیلابهای فصلی این خشکه رود شده است. بنابر این استفاده از سیلابهای فصلی خشکه رودهای بیشه زرد و چاه قوچ به منظور پخش سیلاب در دشت گریبایکان از اهمیت خاصی برخوردار است. از سال ‮‭1360‬ تا ‮‭1366‬ عملیات مطالعه و اجرای شبکه های پخش سیلاب در قالب 8 شبکه به وسعت مجموعا ‮‭1365‬ هکتار انجام شده است و در سال ‮‭1375‬همراه با برگزاری همایش بین المللی سطوح آبگیر باران در تهران، مساحت اراضی پخش سیلاب تا ‮‭2200‬هکتار توسعه یافته است. عمده سازند زمین شناسی واقع در حوضه آبخیز رودخانه های بیشه رزد و چاه قوچ سازند آغا جاری می باشد که با کمترین بارندگی (بیشتر از 5 میلیمتر در ساعت)سیل تشکیل شده و شرایط برای پخش سیلاب فراهم می شود.همراه با عملیات پخش سیلاب، علاوه بر احیای مراتع ، تغذیه منابع آب زیر زمینی دشت گریبایگان هم انجام می شود. بطوری که تعداد حلقه های چاه حفر شده در این دشت از ‮‭17‬ حلقه در سال ‮‭1360‬ به ‮‭110‬ حلقه در سال ‮‭1385‬ رسیده است. یکی از مشکلات شبکه های پخش سیلاب نیاز به نگهداری، ترمیم و مرمت سازه های مختلف می باشد. در همین رابطه پروژه تحقیقاتی پایش سازه های آبگیری،انتقال و توزیع آب می تواند نقاط ضعف وقوت مطالعات، طراحی و اجرای شبکه های پخش سیلاب را مورد ارزیابی قرار دهد. این پروژه تحقیقاتی از سال ‮‭1384‬در شبکه های پخش سیلاب بیشه زرد یک وسه اجرا شده است. آبگیری این شبکه ها از طریق بند احداثی در رودخانه بیشه زرد انجام می شود. هر یک از شبکه ها، دارای کانالهای آبرسان، آبرسان- گسترشی و کانال تخلیه می باشد. در این تحقیق همراه با وقوع هر سیل اطلاعات هیدرولیک جریان از محل بند انحرافی تا کانال تخلیه واقع در انتهای شبکه های پخش سیلاب اندازه گیری شده است. این پارامتر ها شامل ارتفاع آب روی بند انحرافی، ارتفاع آب روی دهانه های آبگیر، وضعیت جریان در کانال آبرسان و کانال آبرسان- گسترشی وهمچنین نحوه توزیع آب توسط دروازه ها می باشد. نتایج این تحقیق نشان می دهد 1-استفاده از زاویه قوس و آبگیری از ضلع خارجی قوس رودخانه، راندمان آبگیری شبکه های پخش سیلاب را افزایش می دهد. 2- به منظور کنترل سیلاب ورودی به شبکه های پخش سیلاب لازم است از سرریز اطمینان جانبی(فیوز پلاک) واقع در بالا دست دهانه های آبگیر استفاده شود. 3-با احداث حوضچه رسوبگیر در بالا دست دهانه های آبگیر، غلظت بار معلق سیلاب کاهش می یابد گرچه در زمان وقوع سیل و آبگیری، جریان سیلاب متلاطم بوده و حجم زیادی از رسوبات ریزدانه همراه با سیلاب وارد شبکه های پخش می شود. 4- با تجمع رسوبات ریزدانه در محل قوس کانال آبرسان با کانال آبرسان گسترشی شرایط را برای انسداد مسیر فراهم میصشود. به ویژه اگر زاویه داخلی این قوس کمتر از ‮‭90‬ درجه (حاده)باشد. 5- برای رفع این مشکل پیشنهاد می شود در هر شبکه به جای کانال آبرسان- گسترشی از کانال گسترشی استفاده شود تا سیلابصهای فصلی ابتدا به پشت اولین خاکریز منتقل شده سپس از طریق دروازه ها وارد کانال گسترشی زیر دست گردد. 6- یکی از مشکلات پخش سیلاب در مناطق خشک نیمه خشک تخریب خاکریزها توسط حیوانات موزی از جمله موش، خرگوش و حتی روباه می باشد. زیرا شرایط آب و هوایی در این مناطق گرم و خشک بوده و حیوانات مختلف با ساخت لانه درون خاکریزها به دنبال محیطی مرطوب و خنک می باشند. و با اولین آبگیری، سیلاب وارد لانه های حیوانات شده و خاکریز ها دچار پارگی می شوند. 7-در پایان چنانچه ملاحظه می شود شبکه های پخش سیلاب همه ساله نیاز به نگهداری داشته و این مهم از طریق آموزش و فرهنگ سازی و روستاییان اجراست. به ویژه با اجرای طرح های اقتصادی از جمله آبیاری سیلابی و یا استفاده از علوفه تولیدی در اراضی پخش سیلاب جهت تعلیف دام، شرایط را برای ایجاد درآمد و جذب مشارکت های مردمی فراهم نمود. واژه های کلیدی: پایش، پخش سیلاب، آبخوان، سازه های آبی، آبگیری