بررسی تغییرات وضعیت مرتع به منظور دست یابی به روش مناسب برای تعیین وضعیت و گرایش اکوسیستم های مرتعی (قم)

اکوسیستم های مرتعی، بویژه در مناطق خشک و نیمه خشک، بشدت تحت تاثیر عوامل اقلیمی و نوع مدیریت بهره برداری از آنها قرار دارند. بررسی پویایی اکوسیستم های مرتعی امکان تعیین اثر شرایط اقلیمی و مدیریتی حاکم بر یک مرتع در روند تغییرات کمی و کیفی پوشش گیاهی آن در یک بازه زمانی را فراهم می آورد. با استفاده از نتایج حاصل از اینگونه بررسی ها می توان به روش های مدیریتی مناسب و صحیح برای مراتع کشور دست یافت. براین اساس، پروژه بررسی تغییرات وضعیت مرتع به منظور دستیابی به روش مناسب برای تعیین وضعیت وگرایش اکوسیستم های مرتعی منطقه قم از سال ‮‭1387‬ شروع و اجرای آن در سه سایت مطالعاتی ورجان، قره سو و گلستان به مدت 5 سال دنبال گردید. روش بررسی متغیرهای پوشش گیاهی مبتنی بر بکارگیری سه ترانسکت ‮‭500‬ متری در هریک از سایت های سه گانه و نمونه برداری در سطح پلات انجام گرفت. اندازه پلات ها متناسب با پوشش گیاهی هریک از سایت ها تعیین گردید و جمعا" از ‮‭30‬ پلات در هر سایت مطالعاتی استفاده شد. همزمان، در محل هر پلات میزان رطوبت خاک در ناحیه توسعه ریشه در دو عمق ‮‭0-15‬ و ‮‭15-30‬ سانتیمتری به روش حجمی و با کمک دستگاه ‭TDR ‬اندازه گیری شد. علاوه بر این، با نمونه برداری از خاک سطحی (تا عمق ‮‭15‬ سانتیمتر) در کنار هر پلات و تجزیه آزمایشگاهی، میزان کربن آلی خاک در هر سال مشخص گردید. بافت خاک و نیز مقدار ‭pH ‬و ‭EC ‬آن در سال نخست مطالعه تعیین شد. تمام اندازه گیری ها در اوج فصل رویش انجام گرفت. سپس، آنالیزآماری داده های جمع آوری شده مربوط به پوشش گیاهی و نیز رطوبت و کربن آلی خاک انجام گرفت و مقایسه سال به سال میانگین هریک از متغیرهای مورد بررسی به روش دانکن در سطح 1 و 5 درصد صورت پذیرفت. نتایج نشان داد که در یک دوره چهار ساله، متناسب با تغییرات سالیانه بارندگی و پارامترهای اقلیمی دیگر و تحت شرایط مدیریت بومی و محلی اعمال شده، کم و بیش تغییراتی در پوشش گیاهی هریک از سایت های مطالعاتی رخ داده است. این تغییرات در سایت ورجان عمدتا" بصورت تغییرات در میزان پوشش یکساله ها، فورب های چند ساله، و بعضا" بوته ایها بوده است. در سایت قره سو، تغییرات در پوشش گونه های یکساله و گندمیان چند ساله غالب مثل ‭Stipa hohenackeriana ‬در تغییرات پوشش گیاهی کل نقش تعیین کننده داشته است. در سایت گلستان فوربها و گندمیان چندساله به همراه گونه های یکساله کمزی روند تغییرات پوشش گیاهی را تعیین میکنند. در تمام سایت های مطالعاتی، کربن آلی خاک تغییر چندانی نداشت. رطوبت لایه های سطحی خاک تنها در سایت قره سو اختلاف معنی داری داشت که دلیل آن عملیات اصلاح مرتع (کنتورفارو) بود. در مجموع چنین می توان بیان داشت که، متناسب با رطوبت و بافت خاک، مقدار و پراکندگی بارش، خصوصیات فیزیولوژیک فرم های رویشی مختلف موجود در مرتع، نحوه مدیریت فعلی مرتع در قالب چرای دام، و البته با در نظر گرفتن زمان اندازه گیری متغیرهای پوشش گیاهی و خاک، می توان با هدف تصحیح مدیریت فعلی و دست یافتن به مدیریت علمی مراتع روند تغییرات در اکوسیستم های مرتعی را پایش نمود. کلمات کلیدی: تغییرات پوشش گیاهی، وضعیت و گرایش مرتع ، استپی ، قم