بهینه سازی روش ریزازدیادی برای تولید انبوه دوپایه بومی پاکوتاه کننده سیب (مربایی و زینتی)

تاثیر پایه های رویشی پاکوتاه بر کنترل رشد بخش هوایی، افزایش تراکم کاشت در احداث باغ و افزایش عملکرد به خوبی شناخته شده است. پایه های رویشی سری مالینگ و مالینگ مرتون علی رغم داشتن امتیازات پایه های کلونی، دارای نقاط ضعفی مانند حساسیت به پوسیدگی طوقه هستند، درحالیکه ارقام بومی پاکوتاه (نظیر مربایی و زینتی) ضمن سازگاری خوب با فون و فلور خاک ایران، از سطح تحمل نسبتا بالایی به انواع تنش های رایج مناطق پرورش سیب کشور مانند خشکی، خاک های سنگین و آهکی برخوردارند. این ارقام در صورتی که از پس از پیوند با ارقام تجاری از تجانس مناسب ، درصد میوه بندی مناسب، ریزش محدود، سال آوری کم و سطح عملکرد بالایی داشته باشند، می توانند به عنوان پایه های پاکوتاه کننده بومی معرفی شوند. این تحقیق به منظور بررسی مراحل ریزازدیادی این دو پایه های بومی صورت گرفت. نمونه های لازم از سرشاخه های سالم و فعال این پایه ها از کلکسیون ارقام تجارتی سیب ایستگاه تحقیقات باغبانی کمالشهر کرج تهیه شدند. ریزنمونه ها دارای 1 تا 2 جوانه در سه موقعیت مختلف در طول شاخه های رشد سال جاری شامل انتهایی (علفی)، میانی (نیمه خشبی) و پایینی (خشبی) تفکیک و پس از ضد عفونی سطحی در محیط ‭MS ‬حاوی ‮‭0/5‬ میلی گرم در لیتر ‭BAP ‬مستقر شدند. اثر تیمارهای مختلف تنظیم کننده های رشد با استفاده از ‭BAP‬، 2‭iP‬، ‭Zeatin‬، ‭GA‬3 و ‭Kinetin ‬در غلظت های مختلف به تنهایی و یا در ترکیب با اکسین های ‭IAA ‬و ‭IBA ‬بر رشد و پرآوری شاخساره مورد مطالعه قرار گرفت. همچنین تاثیر محیطهای کشت پایه ‭QL‬، ‭WPM‬، ‭MS‬و ‭DKW ‬بر استقرار و پرآوری مطالعه شدند. ریزشاخه های تولیدی از مرحله پرآوری در آزمایشات بهینه سازی ریشه زایی مورد استقاده قرار گرفته و تاثیر تیمارهای مختلفی از تنظیم کننده های رشد، محیط های کشت پایه و شرایط محیطی برای دستیابی به ریشه زایی مناسب مورد تحقیق قرار گرفت و در نهایت گیاهچه های تولید شده به شرایط برون شیشه ای منتقل و سازگار شدند. آزمایشات هر مرحله در قالب طرح کاملا تصادفی به صورت ساده یا فاکتوریل، حد اقل با 5 تکرار و 5 ریزنمونه در هر تکرار انجام گردید و داده های حاصل در هر مرحله از نظر آماری مورد تجزیه وتحلیل قرار گرفتند. نتایج نشان داد که استفاده از الکل %‮‭70‬ به مدت ‮‭45‬ ثانیه، محلول 5/%2 نانوسیلور به مدت ‮‭10‬ دقیقه، و وایتکس تجاری %‮‭25‬ باضافه 1 تا 2 قطره توین ‮‭20‬ به مدت 8 تا ‮‭10‬ دقیقه و 4 تا 5 بار شستشو با آب مقطر استریل، در زدودن قارچ ها و باکتری ها از سطح ریزنمونه ها موثر بود. فصل نمونه برداری و نوع ریزنمونه بطور قابل ملاحظه ای میزان موفقیت را تحت تاثیر قرار داد و نمونهصهای برداشتی در بهار و جوانه های موقعیت پایینی سرشاخه مناسبترین بودند. رقم زینتی نسبت به رقم مربایی راندمان استقرار درون شیشه ای بیشتری داشت. تعداد شاخه در هر ریزنمونه در مرحله استقرار تحت تاثیر محیط کشت پایه قرار نگرفت ولی تعداد برگ در هر ریزنمونه، طول شاخه و شاخص کیفیت ظاهری رشد در محیط ‭MS ‬نسبت به سه محیط دیگر بیشتر بود. کاهش غلظت عناصر ماکرو و میکرو محیط ها به نصف تاثیر مثبتی بر پارامترهای مورد بررسی نداشت و حتی بر تعداد برگ در هر ریزنمونه تاثیر منفی داشت. در مرحله پرآوری، بیشترین تعداد شاخه در رقم مربایی در تیمار 2 میلی گرم در لیتر ‭BAP ‬ولی در رقم زینتی در ‮‭0/5‬ میلی گرم در لیتر آن به دست آمد. طویلترین شاخه ها در رقم مربایی در غلظت 1 میلی گرم در لیتر ‭BAP ‬و در رقم زینتی با اختلاف جزیی در غلظت 2 میلی گرم در لیتر حاصل شد. بیشترین تعداد برگ در هر ریزنمونه، طویلترین شاخه ها و بهترین کیفیت ظاهری رشد در محیط ‭WPM ‬حاصل شد و رقم زینتی نسبت به مربایی شاخه های طویل تری تولید کرد. در مرحله ریشه زایی، ریشه زایی حدود %‮‭100‬ ریزنمونه ها در هر دو رقم (%‮‭100‬ و %‮‭96‬ به ترتیب برای رقم مربایی و زینتی) در محیط حاوی 1 میلی گر م در لیتر ‮‭5/0‬ ‭+ IBA ‬میلی گرم در لیتر ‭NAA‬، به دست آمد. گیاهچه های تولیدی برای سازگاری به خاک با ترکیب پیت:پرلیت (‮‭1:1‬) منتقل شدند. با توجه به کند بودن رشد این پایه ها، مراقبت اولیه شدید، شرایط کنترل شده گلخانه (فیتوترون)، آبیاری، تغذیه و کوددهی مناسب به صورت هفته ای در مدت 8 هفته پس از انتقال نیاز بود تا راندمان مناسبی برای سازگاری گیاهچه ها حاصل شود. در شرایط مناسب، میزان %‮‭85‬ راندمان موفقیت در سازگاری حاصل شد اما در شرایط مختلف این راندمان متفاوت و گاها کمتر از %‮‭50‬ بود. کلمات کلیدی: سیب ‭(Malus‬ا ‭domestica Borkh.)‬، ریزازدیادی، پایه رویشی، پاکوتاهی.