ارزیابی زمستان گذرانی و تحمل سرما در لاین های پیشرفته و امیدبخش گندم نان دیم در شرایط مزرعه و محیط کنترل شده

علیرغم سازگاری وسیع گندم ‭(Triticum aestivum L.) ‬به شرایط محیطی متنوع، خسارت ناشی از سرمازدگی در طی زمستان در مناطق سردسیر هر ساله کاهش عملکرد معنی داری را به گندم کاران تحمیل می نماید. بنا بر آمار اریه شده از سوی صندوق بیمه کشاورزی ایران خسارت ناشی از سرما و یخبندان هرساله سهم قابل توجهی در کاهش محصول گندم کاران در مناطق سردسیر دارد. سرمازدگی و یخبندان در گیاه از طریق تولید رادیکال های فعال اکسیژن ‭(ROS) ‬در سلول با اکسیداسیون غشاها، ‭DNA‬، پروتیین ها و کربوهیدراتها به سلول زنده آسیب می رساند. وجود رطوبت بالاتر در بافت گیاه با انجماد نامتعادل و صدمه بیشتر به گیاه همراه می باشد. علاوه بر زمستانگذرانی، وقوع سرمای دیررس بهاره نیز خسارت قابل ملاحظه ای را در مزارع گندم در مناطق سردسیر کشور بجا می گذارد. بدلیل اهمیت کاهش خسارت سرما در مزارع کشت گندم در مناطق سردسیر بنابراین لازمست تا تنوع ژنتیکی ارقام و لاین های پیشرفته و امیدبخش گندم از نظر زمستانگذرانی و تحمل سرمای دیررس بهاره مورد ارزیابی قرار گیرد. از اینرو در این تحقیق تعداد ‮‭97‬ لاین و رقم گندم نان شامل لاین های پیشرفته انتخابی از آزمایش مقدماتی مشترک مناطق سرد و معتدل کشور ‮‭19‬‭thPRWYT ‬از نظر زمستانگذرانی در شرایط مزرعه و نیز در جعبه های بتونی با رفع پوشش برف مورد ارزیابی قرار گرفتند. همچنین تنوع ژنتیکی ارقام و لاین های مورد مطالعه در برابر خسارت سرمای دیررس بهاره با کشت در جعبه های پلاستیکی و اعمال دمای زیر صفر پس از آغاز ساقه رفتن در اتاقک های سرما ارزیابی شد. در این بررسی ارقام و لاین های پیشرفته گندم به همراه ارقام شاهد از نظر تحمل سرما طی زمستانگذرانی در شرایط مزرعه ای، در باکس های بتونی با کنارزدن پوشش برف و نیز از نظر حساسیت به سرمای دیررس بهاره مورد مطالعه و ارزیابی قرار گرفتند. این بررسی وجود تنوع در بین ژنوتیپ های مورد مطالعه را از نظر قابلیت زمستانگذرانی در شرایط مزرعه ای مناطق سردسیر و نیز از نظر تحمل سرمای دیررس بهاره نشان داد. خسارت سرما طی زمستانگذرانی در شرایط مزرعه ای با میانگین ‮‭8/55‬ درصد و انحراف معیار ‮‭4/79‬ از حداقل 5 تا حداکثر ‮‭25‬ درصد متغیر بود. در باکس های بتونی با کنار زدن برف زمستانی خسارت شدیدتر و نیز تنوع بیشتری مشاهد گردید بطوریکه خسارت وارده از دامنه ای ‮‭85‬ درصدی برخوردار بود. این بررسی نشان داد که ژنوتیپ های گندم فارغ از نوع تیپ رشد در اثر سرمای دیررس بهاره دچار خسارت می گردند. اما در عین حال وجود تنوع در بین ارقام و لاین های مورد اطلاع از نظر حساسیت به سرمای دیررس بهاره را نشان داد. در تیمارهای سرمای دیررس بهاره به مدت ‮‭24‬ و ‮‭48‬ ساعت تنوع بیشتری مشاهده شد ضمن اینکه اثرات متقابل معنی داری بین ژنوتیپ های گندم و سطوح مختلف دوره های زمانی سرمادهی وجود داشت. در تیمار ‮‭72‬ ساعت ژنوتیپ های مورد ارزیابی به شدت دچار خسارت شده و تنوع چندانی ملاحظه نگردید. این تحقیق نشان داد که گزینش در جهت انتخاب لاین های برتر می تواند به بهبود سطح تحمل ژنوتیپ های گندم از نظر حساسیت به سرمای دیررس بهاره منجر گردد. واژه های کلیدی: گندم نان، تحمل سرما ، نیاز بهاره سازی، کشت دیم، یخبندان، سرمای دیررس بهاره