مطالعه سیکل تولید مثلی افعی زنجانی ‭(Vipera albicornuta) ‬ماده

افعی زنجانی ‭(Vipera albicornata)‬مار سمی بومی ایران، از استان آذربایجان، و در لیست قرمز حفاظت محیط زیست و منابع طبیعی جهانی جزو مارهای آسیب پذبر است. افزایش جمیعت و رهاسازی در طبیعت از روش های کار آمد و مورد توجه محققین، برای حفظ گونه های جانوران کمیاب است. شناسایی پتانسیل و ویژگی های تولید مثلی جانور از اقدامات اولیه و ضروری برای تکثیر و افزایش جمیعت جانوری است. هدف از انجام این مطالعه بررسی چرخه تولید مثلی افعی زنجانی ماده به منظورتعیین پارامتر های تولید مثلی این افعی است. نمونه ها در مهر و آذر ماه ‮‭1391‬و اردیبهشت ماه ‮‭1392‬ از بستان آباد- آذربایجان شرقی ایران جمع آوری شدند وپس از انتقال به آزمایشگاه و نگهداری در شرایط متعارف، از نظر پارامتر های مورفومتریک و ویژگی های مجرای تولید مثلی مورد مطالعات ماکروسکوپی و میکروسکوپی قرار گرفتند و از این طریق حیوان ماده بالغ و وضعیت تولیدمثلی ؛ شامل مراحل مختلف تخمک گذاری ، جفت گیری و ذخیره اسپرم مشخص وتعیین شد. یافته ها نشان داد حداکثر طول کل بدست آمده برای افعی های ماده منطقه بستان آباد ‮‭74/41 3/81‬ سانتی متر و میانگین طول دم ‮‭5/66 0/60‬ سانتی متر می باشد، میانگین حداکثروزن بدن برای نمونه های بستان آباد‮‭215 36/60‬ گرم در خرداد ماه ، چربی ناحیه شکمی ‮‭28 /91 3/01‬در آبان ماه بود. بیشترین طول، عرض ، قطر تخمدان راست و چپ به ترتیب (‮‭71 /29 10/70‬و‮‭49/86 11/63‬)، ( ‮‭9/19 2/59‬ و‮‭8/99 2/24‬ )، (‮‭3/77 1/06‬ و ‮‭3/92 1/02‬) میلی متر وزن تخمدان چپ و راست به ترتیب (‮‭1/79 0/74‬ و ‮‭1/30 0/55‬ ) گرم در بهار برای نمونه های بستان آباد مشاهده گردید. بیشترین میانگین طول فولیکول ها ‮‭7/34 4/91‬ میلی متر و بیشترین درصد فولیکول های کلاس سه ‮‭7/62‬ در خرداد ماه مشاهده شد. در این مطالعه مشخص شد، سیستم تولیدمثلی افعی زنجانی شامل یک جفت تخمدان و یک جفت اویداکت است که اویداکت خود از 4 قسمت رحم شیپوری، رحم غده ای ، رحم غیرغده ای و واژن تشکیل شده است، که تخمدان و مجرای راست بلندتر از چپ می باشد. افعی زنجانی دارای سیکل تولیدمثلی دو ساله با جدایی تولیدمثلی از جانور نر است، دراواخر پاییزتخمدان ها شروع به رشد کرده و تا انتهای بهار و اوایل تابستان به رشد ادامه می دهند، فولیکول ها در زمستان در فاز شروع زرده سازی هستند در بهار به فاز زرده سازی نهایی رسیده و نمونه های بستان آباد درابتدای تابستان تخمک گذاری می کنند ، حاملگی در تابستان و نوزادان تا انتهای تابستان متولد می شوند. جفت گیری پاییزی بهاری دارند، و در این زمان اسپرم ها در مجرای تولید مثلی جانور ماده ذخیره می شوند. واژگان کلیدی: افعی زنجانی ماده، چرخه تولیدمثلی، مجرای تولیدمثلی، فولیکول ، جفت گیری