بررسی وضعیت بهداشتی و بیماریهای مراکزتکثیر و پرورش ماهیان گرم آبی کشور

طرح ملی "بررسی وضعیت بهداشتی مراکز تکثیر و پرورش ماهیان گرم آبی کشور" به منظور شناسایی و ردیابی عوامل اصلی تلفات در مراکز تکثیر و پرورش ماهیان گرم آبی کشور و شناسایی کانونهای آلوده و ترسیم سیمای پراکنش بیماریهای اپی زیوتیک در کشور انجام شد. این طرح به طور همزمان و طی سه سال متوالی از ‮‭1385‬ لغایت ‮‭1387‬ در چهار استان شاخص در امر تکثیر و پرورش ماهیان گرم آبی از جمله گیلان، مازندران، گلستان و خوزستان اجرا شد. بدین منظور تعداد ،‮‭28 28‬ و ‮‭14‬ مزرعه طی سالهای ‮‭1385-87‬ در استان خوزستان، 7 مرکز تکثیر و ‮‭58‬ مزرعه پرورش فعال در استان گیلان، ،‮‭16 17‬ و ‮‭15‬ مزرعه طی سالهای ‮‭1385-87‬ در استان گلستان، ‮‭35‬ مزرعه فعال پرورش و 1 مرکز تکثیر ماهیان گرم آبی در استان مازندران به طور تصادفی انتخاب و مورد پایش سالانه قرار گرفتند. این امر در قالب برنامه زمانی منظم و به صورت دوره ای و مراجعه مستمر به مراکز تکثیر و پرورش مذکور در قالب طرح آماری مربوطه و تکمیل پرسشنامه های از پیش تهیه شده و نمونه برداریهای لازم، انجام پذیرفت. نتایج حاصله از این بررسی در استان گیلان نشان داد که بیشتر مزارع بازدید شده فاقد سازه های مختلف پرورش که زمینه ساز تولیدی موفق هستند، می باشند. اقدامات مراقبتی و پیشگیرانه مانند استفاده از سیستم های هوادهی، فیلتراسیون فیزیکی و کنترل درجه حرارت آب و همچنین جلوگیری از ورود پرندگان وحیوانات موذی به استخرها، نسبتا مورد توجه مدیران مزارع قرارداشته، اما رعایت این نکات در بین تمام پرورش دهندگان جامع و کامل نبوده است. افزودنی ها به استخرهای پرورشی مانند کوددهی برای افزایش تولیدات طبیعی یا آهک زنی ،تری کلروفن و مالاشیت گرین و... برای کاهش اثرات سو محیط پرورش ماهی، بدون در نظر گرفتن دستورالعمل ها و با اتکا بر تجارب شخصی مدیران مورد استفاده قرار می گیرد. اکثریت مدیران مزارع فاقد اطلاعات کامل آبزی پروری بوده و از سطح تحصیلات مرتبط بالایی برخوردار نیستند و از سوی هیچ نهاد یا سازمانی، دوره های آموزشی منظم برایشان در نظر گرفته نشده است. البته مدیران مراکز تکثیر در وضعیت بسیار متفاوتی بوده و اکثر آنها سابقه شرکت در دوره های متعدد شیلاتی را در کارنامه خود دارند.کاهش راندمان تولید، تلفات و آلودگی های مختلف در بسیاری از مزارع دیده شد، با این حال تلاشی برای پیشگیری از این موارد برای سالهای آتی صورت نگرفته است. بنظر می رسد با شناسایی عوامل مختلف تاثیر گذار بر وضعیت بهداشتی محیط و محصول و سعی در کنترل و پیشگیری از آنها، در ایجاد بستری مناسب برای تولیدی سالم و بهداشتی با راندمانی بالا اثری شگرف بگذارد. نتایج حاصله از پایش مراکز و مزارع انتخاب شده در استان مازندران نشان داد که بیشترین مساحت استخرها بین ‮‭6-10‬ هکتار (‮‭34/2‬ ) بود. میزان تحصیلات مدیران مراکز، بیشتر غیر دانشگاهی بوده است و دوره های آموزشی کمی را گذرانیده بودند. همچنین اکثر مراکز مورد نظر، مسیول فنی نداشتند (‮‭62/8‬ ). بیشتر بچه ماهی مورد نیاز مزارع از داخل استان مازندران تا مین می شد. حداقل دمای آب مراکز 6 ‭C ‬و حداکثر ‮‭31‬ ‭C ‬و حداقل دمای هوا 7 ‭C ‬و حداکثر دمای هوا ‮‭35‬ ‭C ‬ثبت گردید. همچنین حداقل ‭pH ‬آب استخرها عدد 7 و حداکثر آن عدد 9 گزارش گردید. نوع خوراک مصرفی بچه ماهیان را اکثرا کارخانه ای و علوفه سبز تشکیل می داد. نتایج این پروژه نشان داد که تمام مراکز تکثیر و پرورش ماهیان گرم آبی مورد بررسی در استان مازندران، عمل آماده سازی استخرها را برای پرورش ماهی انجام می دادند. یکی از مشکلات پرورش دهندگان بخصوص در قسمت شرقی استان مازندران، وجود پرندگان ماهیخوار در مزارع می باشند که اکثر این مزارع برنامه ای برای کنترل پرندگان ندارند. پرندگان ماهیخوار خسارات زیادی را به صنعت آبزی پروری در این مناطق وارد می سازند. بیشتر مراکز مورد بررسی عملیات زیست سنجی را انجام نمی دهند (‮‭60 - 77‬ ). در اکثر مراکز مورد بررسی حوضچه ضد عفونی مشاهده نگردید (‮‭80 - 94/3‬ ) و همچنین ‮‭54/3‬ مراکز مورد بررسی سیستم هوادهی نداشتند. تعداد ‮‭24‬ مرکز (‮‭68/5‬ ) مورد مطالعه فاقد کانال آبرسانی و تعداد ‮‭25‬ مرکز (‮‭71/4‬ ) فاقد کانال زهکشی بودند. بر اساس اطلاعات بدست آمده، انگلهای لرنه آ ‭(Lernaea)‬، تریکودینا ‭(Trichodina)‬، داکتیلوژیروس ‭(Dactylogyrus)‬، ژیروداکتیلوس ‭(Gyrodactylus) ‬و آلودگیهای قارچی و همچنین کمبود اکسیژن از مشکلات بهداشتی مراکز مورد بررسی بودند. فیلتراسیون فیزیکی آب ورودی به استخرهای پرورشی در ‮‭31/5 - 34/3‬ از مراکز وجود نداشت و مزارعدارای فیلتراسیون فیزیکی آب اکثرا (حداقل ‮‭60‬ ) وضعیت نا مناسبی داشتند. در اکثر مراکز تکثیر و مزارع پرورش مورد بررسی، انبار نگهداری مواد غذایی و دارویی وضعیت مناسبی نداشتند. با توجه به موارد فوق و بررسیهای کارشناسی بعمل آمده، میزان تولید گوشت ماهیان پرورشی گرم آبی در استان مازندران حدود ‮‭2 2/5‬ تن در هر هکتار ثبت گردید که این آمار با استانداردهای بین المللی فاصله زیادی دارد و این مسیله یکی از چالشهای مهم در صنعت آبزی پروری ماهیان گرم آبی در استان مازندران می باشد. نتایج پایش مراکز تکثیر و مزارع پرورش انتخاب شده در استان گلستان موید این بود که ‮‭70/83‬ % مزارع پرورش مورد مطالعه فاقد منبع ذخیره آب، ‮‭68/75‬ % فاقد سیستم هوادهی مناسب، ‮‭95/8‬ % فاقد حوضچه رسوب گیر و ‮‭95/8‬ % فاقد حوضچه شیرابه کود بودند. از طرفی در ‮‭47/92‬ % مزارع مورد مطالعه وضعیت ورودی و خروجی نامناسب بود. همچنین تنها ‮‭39/58‬ % مزارع دارای کانال آبرسانی نسبتا مناسبی بودند. فیلتراسیون فیزیکی آب نیز در ‮‭62/5‬ % مزارع وجود نداشت و از سویی وجود ماهیان هرز در استخرهای تمام مزارع مورد مطالعه حاکی از این موضوع است که در سایر مزارعنیز فیلتراسیون فیزیکی مناسب نبوده یا به طور مناسب بکار گرفته نشده بود. همچنین در ‮‭91/67‬ % مزارع مورد مطالعه حوضچه صید وجود نداشت. در ‮‭83/33