بررسی تنوع در عملکرد و اجزا عملکرد و سازگاری گونه های مختلف مرزه ‭Satureja spp ‬در برخی از مناطق کشور (لرستان)

خصوصیات زراعی، مورفولوژیک، فنولوژیک و بازده اسانس اکسشنهای هشت گونه مرزه ‭Satureja khuzestanica‬، ‭S. macrantha‬، ‭S. bachtiarica‬، ‭S. spicigera‬، ‭S. isophylla‬، ‭S. sahendica‬، ‭S. mutica ‬و ‭S. rechingeri ‬به مدت سه سال (‮‭90-92‬) در مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی لرستان ارزیابی شدند. بذر اکسشن های مختلف مرزه از رویشگاه های طبیعی کشور جمع آوری و نشا آنها در گلخانه های تحقیقاتی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور تهیه شد، سپس نشاهای مربوط به ‮‭21‬ اکسشن از گونه های مرزه به مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی لرستان منتقل و در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با سه تکرار در ایستگاه تحقیقاتی سراب چنگایی واقع در نزدیکی خرم آباد کشت شدند. در طول اجرای آزمایش از صفات شاخص سازگاری، ارتفاع گیاه، تعداد شاخه اصلی، تعداد شاخه فرعی، وزن تر و خشک بوته، عملکرد تر و خشک ، قطر تاجپوشش، تاریخ شروع و ‮‭100‬% گلدهی، طول گل، قطر گل، طول برگ، عرض برگ، نسبت طول به عرض برگ، نسبت عرض به طول برگ، بازده و عملکرد اسانس اندازه گیری بهعمل آمد. جهت اندازه گیری بازده اسانس، سر شاخه های گلدار پس از خشک شدن در سایه با روش تقطیر با بخار آب اسانسگیری شدند. پس از جمع آوری داده ها، تجزیه واریانس و مقایسه میانگین ها انجام شد و تجزیه همبستگی، تجزیه رگرسیون، تجزیه به مولفه های اصلی و تجزیه خوشهای بهعمل آمد. بین گونه ها و بین اکسشن های مورد مطالعه از نظر کلیه صفات ارزیابی شده، اختلاف معنی دار وجود داشت. اکسشن های خراسان1 و خراسان2 از گونه ‭S. mutica ‬بهترتیب با عملکرد 5/،‮‭41/1 37‬ کیلوگرم و اکسشن گیلان ‮‭32‬ از گونه ‭S. spicigera ‬با عملکرد ‮‭37/6‬ کیلوگرم بیشترین مقدار اسانس در هکتار داشتند. همبستگی بین عملکرد تر، خشک، سرشاخه گلدار در متر مربع و عملکرد در هکتار با صفت با ارتفاع بوته، قطر تاجپوشش، نسبت طول به عرض برگ، سازگاری، درصد و عملکرد اسانس، مثبت و معنی دار بود. بطوریکه گونه های پر محصول اسانس بیشتری نیز داشتند و ارقامی که زودتر رشد خود را آغاز می کنند عملکرد بالاتری هم دارند. با استفاده از تجزیه به مولفههای اصلی مقادیر حاصل شده مقادیر ویژه مولفه های 1 تا 4 از یک بیشتر بوده و بهترتیب ،‮‭54‬ ،‮‭7 17‬ و 7 درصد و مجموعا ‮‭85‬ درصد از کل واریانس ها را توجیه نمودند در مولفه اول ضرایب بردارهای ویژه برای صفات ارتفاع گیاه، تعداد شاخه اصلی، و کل، عملکرد خشک، عملکرد در هکتار، عملکرد اسانس، قطر بزرگ و کوچک، حاصلضرب و میانگین قطر کوچک و بزرگ تاجپوشش)، معنی دار بودند که اهمیت آنها را در تنوع صفات نشان می دهد. در مولفه دوم ضرایب بردارهای ویژه صفات مربوط به نسبت عرض به طول و طول به عرض برگ، تاریخ شروع و ‮‭100‬ درصد گلدهی، طول دوره گلدهی، عرض برگ معنی دار بودند که نشاندهنده اهمیت آنها در تمایز اکسشن ها بر اساس مولفه دوم می باشد. در مولفه سوم قطر گل، نسبت وزن خشک برگ و گل به ساقه، طول برگ و درصد استقرار در کرت ضرایب بردارهای ویژه بیشتری داشتند. در مولفه چهارم طول گل، تعداد روز تا جوانه زنی و بازده اسانس در ‮‭100‬ گرم گیاه بردارهای ویژه بیشتری داشتند. در تجزیه خوشه ای نیز اکسشن ها در چهار گروه متفاوت قرار گرفتند. نتایج این بررسی نشان داد که تحت شرایط آزمایش، میانگین عملکرد خشک بیوماس و سایر صفات مرتبط با آن در دو گونه ‭S. spicigera ‬و ‭S. mutica ‬از سایر گونه ها بیشتر بود کلید واژهها: مرزه، عملکرد، بازده اسانس، همبستگی، رگرسیون تجزیه کلاستر، تجزیه به مولفه های اصلی