بررسی الگوی استفاده از اراضی در استان های شمال غربی ایران

برای کاهش اثرات محیطی و اقتصادی فرسایش که ناشی از سو مدیریت در استفاده از اراضی است، نیاز به تدابیری در حوزه های آبخیز می باشد. اگرچه متوقف کردن کامل فرسایش خاک تا حد شرایط طبیعی امکان پذیر نیست ولی مهار آن در حوزه های آبخیز و در قالب طرح های مدیریت جامع منابع آب و خاک یک نیاز مبرم است. این امر مدیران حوضه را قادر می سازد تا از بین ترکیبات متنوع کاربری اراضی، گزینه بهینه طوری انتخاب شود که با وضعیت موجود، علاوه بر کاهش فرسایش و رسوب، درآمد مناسبی را برای ساکنین حوضه به ارمغان آورد. در این تحقیق که در سطح ملی و در دو استان آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی صورت گرفت، انواع مختلف مدیریت اراضی، به هم راه درآمد خالص ناشی از آن مشخص و میزان فرسایش و رسوب دهی، در هر یک از آن ها محاسبه و به عنوان داده های ورودی مورد استفاده قرار گرفت. به منظور رسیدن به توسعه و به کارگیری روشی به منظور ترسیم الگوی بهینه استفاده از اراضی برای حداقل فرسایش و رسوب، و افزایش درآمد کاربران با استفاده از مدل برنامه ریزی چند هدفی متناسب با شکل توابع هدف و محدودیت ها گزینه های بهینه تعیین و ارایه شد. تعیین سطح بهینه کاربریصها در این تحقیق با استفاده از مدل برنامهصریزی خطی در سه گزینه وضعیت کنونی کاربری ها، وضعیت کنونی کاربریصها هم راه با اعمال مدیریت و وضعیت استاندارد کاربریصها صورت گرفت. نتایج نشان داد که سطح کاربریصها در حال حاضر برای کمینهص کردن فرسایش و بیشینهص کردن سودصدهی، بهینه نبوده و مدیریت خوبی در آن ها اعمال نمیصشود و در نتیجه برای رسیدن به شرایط بهینه نیازمند تغییرات است. نتایج حاصل از تحقیق در استان آذربایجان شرقی نشان داد که در صورت بهینه سازی کاربری اراضی، سطح اراضی باغی از ‮‭173/6‬ هکتار به ‮‭662/9‬ هکتار (‮‭281/85‬ درصد افزایش) سطح اراضی مرتعی از ‮‭5943/5‬ هکتار به ‮‭6058/5‬ هکتار (‮‭1/93‬ درصد افزایش)، سطح اراضی کشت آبی از ‮‭807/4‬ هکتار به ‮‭168/26‬ هکتار (‮‭79/16‬ درصد کاهش) و سطح اراضی دیم نیز از ‮‭1995/3‬ هکتار به ‮‭1057/9‬ هکتار (‮‭46/98‬ درصد کاهش) تغییر می یابد. علاوه بر این، در صورت بهینه سازی کاربری اراضی، میزان فرسایش خاک و سوددهی کل حوضه به ترتیب ‮‭41/68‬ درصد کاهش و ‮‭138/81‬ درصد افزایش می یابد. در استان آذربایجان غربی در شرایط بهینه سطح اراضی باغی از ‮‭408‬ هکتار به ‮‭507‬ هکتار (‮‭24/26‬ درصد افزایش)، سطح اراضی مرتعی بدون تغییر، سطح اراضی کشت آبی از ‮‭169‬ هکتار به ‮‭136‬ هکتار (‮‭19/53‬ درصد کاهش) و سطح اراضی دیم نیز از ‮‭636‬ هکتار به ‮‭570‬ هکتار (‮‭10/38‬ درصد کاهش) تغییر می یابد. علاوه بر این، در صورت بهینه سازی کاربری اراضی، میزان فرسایش خاک و سوددهی کل حوضه به ترتیب ‮‭37/86‬ درصد کاهش و ‮‭24/20‬ درصد افزایش می یابد. واژه های کلیدی: آنالیز حساسیت، برنامه ریزی خطی، بهینه سازی، کاربری اراضی، مدیریت اراضی