بررسی ویژگیهای اکولوژیک تالاب هورالعظیم خوزستان(91-1390)

تالاب هورالعظیم به لحاظ برخورداری از پتانسیل و توانمندی های مختلف اقتصادی، اجتماعی، اکولوژیک و تفرجگاهی، جایگاه ویژه ای در مجموعه اکوسیستمی و محیطی را به خود اختصاص می دهد و مطالعه وضعیت اکولوژیک موجود آن جهت مدیریت های حفاظتی و احیا ضروری است. در این مطالعه، نمونه برداری از 4 ایستگاه (ایستگاه های شمال جاده امام رضا (1) و جنوب جاده امام رضا (2)، در منطقه رفیع و ایستگاه های طبر (3) و شط علی(4)، در منطقه شط علی) به صورت ماهانه در طی یک سال از فروردین ماه تا اسفند ماه سال 1390انجام شد. نمونه برداری ها شامل پارامترهای فیزیکی و شیمیایی، فیتو و زیو پلانکتون ها، بنتوزها، ماهیان و بررسی وضعیت صید و صیادی است. نمونه های فیتو پلانکتون با استفاده از بطری نمونه برداری و از 5/0 متری زیر سطح آب تهیه شدند وشمارش بر اساس واحد زنده انجام شد. نمونه برداری زیوپلانکتونها از عمق 5/1-2 متری آب به وسیله تور پلانکتون با چشمه 100 میکرون بصورت ماهانه در محل انجام شد. نمونه برداری بنتوزها و رسوبات ،توسط گرب Van Vin با سطح 125/0 متر مربع انجام پذیرفت و از هر ایستگاه یک نمونه برای شناسایی موجودات بنتوز و یک نمونه هم برای آنالیز دانه بندی رسوبات و تعیین درصد مواد آلی نمونه برداری شد. جهت برآورد میزان صید تخلیه شده در هر ماه، نمونه گیری به صورت جمع آوری آمار و اطلاعات از محل تخلیه بود که به صورت سرشماری در مکان و نمونه گیری در زمان انجام شد. در 3 منطقه صیادی هر 15 روز یک بار بصورت تصادفی سرکشی کرده ودر تمام طول روز صیادان فعال وصید آن ها در فرم های مربوطه ثبت می شد .در این روش از تعداد قایق های مشاهده شده در روزهای نمونه گیری، میانگین ورودی قایق ها در روز (قایق روز) و از میزان صید این قایق ها، سهم صید هر قایق (CPUE) نیز مشخص گردید و در پایان هر ماه کل تلاش صیادیEffort) ) محاسبه شد. در این مطالعه، 194 گونه فیتوپلانکتون شناسایی گردید که شاخه دیاتومه ها دارای 85 گونه، شاخه سیانوفیتا دارای 59 گونه، شاخه جلبک های سبز دارای 31 گونه، شاخه اوگلنوفیتا دارای 18 گونه و شاخه داینوفیتا دارای 1 گونه بودند. ایستگاه طبر (3)، با 96/38 درصد، بیشترین فراوانی کل را دارا بود. شاخه دیاتومه ها با فراوانی کل 46 درصد بیشترین فراوانی را داشته و سپس سیانوفیتا با 17/34 درصد، کلروفیتا با 39/16 درصد، اوگلنوفیتا با 6/1 درصد و داینوفیتا با 58/1 درصد، بترتیب حضور داشتند. در فصل تابستان سیانوفیتا دارای تراکم زیادی به ویژه در فرم های کلنی بودند. مجموعا 35 گونه از زیوپلانکتون ها شناسایی شدند. از ریزوپودا ، گونه های خانواده های Arcellidae و Centripyxidae، از روتیفرا گونه های خانواده های Brachionidae، Lecanidae، Asplanchnidae و Philodinidae، از گروه سخت پوستان کلادوسرا، گونه هایی از خانواده های Daphnidae، Sisidae و Chydoridae، از گروه پاروپایان (کپه پودا)، از خانواده Cyclopoda حضور داشتند حدود 98 درصد جمعیت زیوپلانکتونی شناخته شده بترتیب متعلق به کپه پودا با 9/39درصد، روتیفرا با 71/34 درصد ، کلادوسرا با 38/22درصد و ریزوپودا با 843/0 درصد بود. گونه Brachionus urceolaris با میانگین 29/7 تعداد در لیتر و درصد فراوانی 108/17 ، فراوان ترین نمونه در تالاب هورالعظیم محسوب می شود. در این تالاب زیوپلانکتون های سخت پوست مانند کپه پودا و کلادوسرا درصد فراوانی بسیار بالاتری را نشان می دهند که به نوعی شرایط مطلوب تر محیطی را اعلام می دارند. انتظار می رود که وضعیت مواد غذایی در تالاب هورالعظیم خوب باشد. در بین گروه های بنتیک شناسایی شده، خانواده Tephritidae با 85%، Chironomidae با 7% از راسته Diptera، Ostracoda با 2% گروه های غالب ماکروبنتوزی بوده اند. در بین ایستگاه های مورد مطالعه ایستگاه جنوب جاده امام رضا(2)، بیشترین فراوانی و شط علی (4)، کمترین فراوانی را داشت. تغییرات میانگین فراوانی ماکروبنتوزها در فصول مختلف نشان داد که فصل زمستان بیشترین وفصل تابستان کمترین فراوانی را شامل شده است. شاخص های تنوع ماکروبنتوزهای رسوبات در ایستگاه های مورد مطالعه نشان داد که ایستگاه طبر(3)، بیشترین و ایستگاه جنوب جاده امام رضا(2)، کمترین تنوع زیستی را داشت. نتایج سنجش میزان Silt-Clay رسوبات در کلیه ایستگاهها بالاتر از 71% بوده است. بیشترین میزان مواد آلی رسوبات در ایستگاه جنوب جاده امام رضا و در فصل زمستان و کمترین میزان در فصل تابستان ایستگاه شط علی ثبت شد. براساس شاخص هلسینهوف ایستگاه های شمال جاده امام رضا و شط علی وضعیت متوسط محیطی و ایستگاه طبر و جنوب جاده امام رضا وضعیت خوب را نشان می دهند. در مطالعه حاضر 15 گونه ماهی متعلق به 8 جنس و 3 خانواده، در تالاب هورالعظیم شناسایی گردید . مشخص گردیدکه 4/87 درصد ازکل گونه های شناسایی شده در تالاب مذکور به خانواده کپورماهیان تعلق داشتند. در تحقیقاتی که در سال های 2006 و 2008 در تالاب هویزه در بخش کشور عراق انجام شده بیشترین فراوانی به گونه های ماهی بیاح،کاراس، حمری و شلج تعلق داشته است و در مطالعه کنونی نیز گونه های ذکر شده 3/89 درصد از کل صید را تشکیل داده اند .در نهایت چنین ارزیابی می شود که تغییرات رژیم آبی در یک تالاب آب شیرین، خصوصیات زیست محیطی و شرایط زیستی آن را کنترل می کند و به عبارتی آب نقش تعیین کننده ای در ویژگی های حیاتی تالاب ایفا میکند. تغییرات آب از نظر کمیت و کیفیت ممکن است که همزمان با تغییرات کیفیت و کمیت فون حیاتی آن تالاب همراه باشد. در مدیریت و حفاظت از یک سیستم تالابی، لازم است تدابیر اتخاذ شده براساس اصول کاملا علمی و روش های مستدل به منظور حفظ کیفیت آب پایه ریزی شوند.