ارزیابی فنی و اقتصادی سیستم آبیاری تیپ بر روی گندم و مقایسه با روش های غرقابی در استان یزد

در حال حاضر گندم، ذرت و جو بیشترین سطوح کشت در بین محصولات زراعی استان یزد دارند. با توجه به سطح قابل توجه این محصولات (بویژه گندم) و روش آبیاری غالب در این سطوح (که روشهای سنتی غرقابی می باشد)، ضروری است که اقدامات لازم برای اصلاح و بهینه سازی سامانه های آبیاری موجود دراین منطقه خشک و کویری صورت گیرد. در برنامه اقتصاد مقاومتی تعریف شده تا افق 1404 برای محصولات زراعی استان یزد، پیش بینی شده است تا سطح زیر پوشش آبیاری موضعی در اراضی گندم، ذرت و جو به 10950، 3002 و 1943 هکتار برسد که معادل با 88%، 77% و 71% سطح زیرکشت فعلی این محصولات می باشد. پروژه مذکور در صدد بوده است که به ارزیابی فنی و اقتصادی تعدادی سیستم آبیاری تیپ در مزارع گندم و جو در سطح استان یزد بپردازد. مقایسه شاخص کارآیی مصرف آب برای دو سیستم تیپ و غرقابی، بررسی و ارایه ملاحظات تاثیر شوری منابع آب و خاک بر عملکرد سیستم آبیاری تیپ، ارایه دستورالعمل و راهنمایی های لازم برای نصب لوله های تیپ توسط بهره برداران (کشاورزان) و پیشنهادات و راهکارهای لازم برای ارتقای کارکرد سیستمهای آبیاری تیپ در استان یزد از دیگر اهداف این پژوهش بوده است. بدین منظور 8 مزرعه در شهرستان های ابرکوه و خاتم که سیستم آبیاری تیپ بر روی مزارع گندم و جو در سال زراعی 95-94 پیاده شده، انتخاب گردیدند. در طول فصل رشد، اقدام به بازدید از مزرعه و ثبت مشاهدات مزرعه ای و مسایل و مشکلات مربوط به سیستم آبیاری شد. نمونه برداری از خاک مزرعه به منظور پایش رطوبت و شوری خاک در طول فصل رشد و بین آبیاریها در چندین نقطه از مزرعه، در دستور کار این پروژه قرار گرفت. در نهایت، حجم آب مصرفی و عملکرد محصول در واحد سطح مزارع تیپ تعیین و با نتایج بدست آمده در روش های آبیاری سنتی غرقابی، مقایسه شدند. نتایج نشان داد که در این مزارع، صرفه جویی قابل توجه در حجم آب کاربردی صورت گرفته و شاخص کارآیی مصرف آب تا 41/1 کیلوگرم در هکتار نیز ارتقا یافته است. اما ارتقا شاخص کارآیی مصرف آب در حالی بوده است که در برخی از مزارع، کاهش جدی عملکرد در واحد سطح مشاهده شده و حتی منجر به عدم برداشت محصول با کمباین بدلیل عدم صرفه اقتصادی برای کشاورز گردیدهاست.نتایج حاصله نشان می دهد که برتری سیستم آبیاری موضعی تیپ نسبت به روش های آبیاری سنتی از نظر صرفه جویی در مصرف آب، نتوانسته کشاورزان را از نظر عملکرد محصول در واحد سطح اقناع نماید و گاها نارضایتی هایی را بدنبال داشته است. پیشنهاد پژوهش حاضر اینست که ضمن رفع برخی مشکلات فنی سیستم آبیاری تیپ (نظیر فواصل لاترال ها، کیفیت لوله ها و اتصالات و ...) در سال آتی، بطورهمزمان به مسایل مدیریتی مزرعه (عملیات به زراعی، رقم، تاریخ کاشت، تراکم و روش کشت، مدیریت کوددهی و تغذیه، اجرای تقویم آبیاری، آبشویی مزرعه در شرایط شور)، توجه و اهتمام جدی صورت گیرد تا با افزایش عملکرد در واحد سطح، اجرای سیستم موضعی تیپ (حتی در مزارع کوچک گندم و جو) برای کشاورزان توجیه پذیر شود. کلمات کلیدی:آبیاری موضعی، شوری، سیستم تیپ،عملکرد، کارآیی مصرف آب، گندم.