بررسی آستانه ی مساحت- شیبفرسایش آب کندی در استان فارس

یکی از روش های تعیین نوع فرآیند غالب هیدرولوژیک موثر در ایجاد و گسترش آبکندها به منظور ارایه راه کارهای کنترل ، استفاده از رابطه بین مساحت و شیب آبخیز واقع در بالا دست نقطه ایجاد و یا پیشانی آبکندها می باشد. در این تحقیق 150 آبکند از 5 منطقه آبکندی استان فارس انتخاب شد و ویژگی های فیزیکی آبخیز، خاک، سطح زمین و پارامترهایابعادی آبکندها مورد اندازه گیری قرار گرفت. شیب سطح آبخیز با استفاده از شیب سنج سنتو در عملیات میدانی و نیز از روی مدل ارتفاعی رقومیتهیه شده از نقشه های توپوگرافی با مقیاس 1:25000 و مساحت آبخیز واقع در بالا دست نقطه ایجاد آبکند و یا پیشانی آن با استفاده از مدل رقومی ارتفاع و سیستم موقعیتیاب جهانی ((GPS اندازه گیری شدند. طبقه بندی آبکندها به گروه های همگن توسط تحلیل خوشه ای و متغیرهای موثر در تفکیک گروه ها توسط تحلیل عاملی و مقادیر نما و ضریب خط و معنی داری روابط توسط روش رگرسیون با استفاده از نرم افزر های آماری Minitabو SPSSتعیین گردید. نتایج این تحقیق نشان از معنی دار بودن رابطه توانی مساحت – شیب در حالت گسترش برای کل 150 آبکندهای مورد بررسی در سطح 1% بود در حالی که برای حالت ایجاد معنی دار نبود. رابطه توانی مساحت – شیب آبکندها در حالت گسترش دارای نمای 321/0- و ضریب تبین 55/0 بود که نشانه تاثیر غالب رواناب روی زمینی در گسترش آن ها است. به عبارت دیگر 75% از علت گسترش آبکندها را می توان در تاثیر مساحت و شیب آبخیزهای واقع در بالا دست پیشانی آنها جستجو کرد. استفاده از شیب آبخیز بر اساس مدل ارتفاعی رقومی (DEM) نیزضمن معنی دار بودن رابطه توانست مقدار عددی نما، ضریب خط و ضریب تبین رابطه را کاهش دهد. به طوری که مقدار نمای رابطه از 321/0- به 244/0-، ضریب خط از 0165/0 به 0102/0 و ضریب تبین از 55/0 به 37/0 کاهش یافت. رابطه مساحت –شیب در هر دو حالت گسترش و ایجاد برای برخی از گروه های آبکندی همگن معنی دار و برای برخی از آنها معنی دار نبود. رای برخی از کلاس های مساحتی، رابطه توانی مساحت – شیب در هر دو حالت گسترش و ایجاد معنی دار بوده است. به طوری که در حالت گسترش، کلاس های مساحتی 1-10 و 10-1000هکتار و در حالت ایجاد کلاس های مساحتی 01/0-1 و 10-1000 هکتار دارای روابط توانی مساحت – شیب معنی دار بوده اند. در این حالت آبخیزهای با کلاس مساحتی کوچکتر از 10 هکتار دارای نمای رابطه مثبت(تاثیر غالب رواناب زیر سطحی) و آبخیزهای با کلاس مساحتی بین 10 تا 1000 هکتار دارای نمای منفی(غالبیت رواناب روی زمینی) بودند. نتایج این تحقیق نشان داد که عوامل دیگری نظیر میزان پوشش گیاهی، درصد پوشش سنگریزه، شیمی خاک(سدیم)، هدایت الکتریکی خاک، مساحت و طول آبخیز بالادست پیشانی آبکندها رابطه مستقیمی با مقدار افزایش آستانه ی رابطه توانی مساحت –شیب آبکندهای فارس دارد.کلمات کلیدی: آبکند، آستانه مساحت- شیب، مدل ارتفاعیرقومی،فرآیندهیدرولوژیک،تحلیل خوشه ای، استان فارس