تحلیل جنبه های حقوقی حفاظت، بهره برداری و توسعه پایدار منابع ژنتیک گیاهی از منظر حقوق مالکیت فکری و حقوق محیط زیست

در سطح بین المللی، کنوانسیون تنوع زیستی به تعریف منابع ژنتیکی می پردازد و در این راستا، ابتدا مفهوم مواد ژنتیکی را بیان کرده است. مطابق ماده 2 این کنوانسیون ماده ژنتیکی عبارتست از: « هر ماده ای که دارای منشا گیاهی، حیوانی، میکروبی یا غیر آن بوده و دارای واحدهایی با کارکرد توارثی می باشند » و سپس در بند بعدی مقرر می دارد که «منابع ژنتیکی به معنی مواد ژنتیکی است که از ارزش واقعی یا بالقوه برخوردار باشد». در رابطه با منابع ژنتیکی گیاهی، ماده 2 معاهده فایو در رابطه با منابع ژنتیک گیاهی برای غذا و کشاورزی با رویکردی مشابه کنوانسیون تنوع زیستی به تعریف این منابع پرداخته است. مطابق مقرره مزبور، « منابع ژنتیکی گیاهی برای غذا و کشاورزی به هرگونه ماده ژنتیکی با منشا گیاهی اطلاق می شود که دارای ارزش بالقوه و بالفعل برای غذا و کشاورزی باشد». منابع ژنتیکی گیاهی طی قرن ها نیازهای اساسی بشر در رابطه با تغذیه را برآورده ساخته اند. با اینحال، تحولات چند دهه اخیر تغییراتی را در رابطه با وضعیت این منابع بوجود آورده است. نخستین تحول در این خصوص، پیشرفت علم زیست فناوری می باشد که دستکاری ژنتیکی گیاهان و ایجاد ارقام گیاهی جدید را امکانپذیر ساخته و این امر به نوبه خود موجب افزایش ارزش این منابع گردیده است. تحول دیگر در این زمینه گسترش دامنه حمایت حقوق مالکیت فکری و در برگرفتن ارقام گیاهی مورد نیاز در غذا و کشاورزی می باشد. در نتیجه ی ارزش تجاری بالقوه این منابع، تمایل فزاینده ای در کسب حقوق انحصاری بر ارقام گیاهی بوجود آمده است و تغییرات و تحولات رخ داده در حقوق مالکیت فکری و حقوق تجارت بین المللی کسب حقوق انحصاری بر این منابع را تسهیل کرده است. البته بکار بردن مفاهیم سنتی مالکیت در خصوص منابع ژنتیکی با دشواری هایی روبروست و همچنین، با مخالفت های بسیاری در سطح بین المللی روبرو شده است. در سطح داخلی، همسوی با اموال عمومی بر شمردن منابع طبیعی و با توجه به عضویت ایران در کنوانسیون تنوع زیستی و معاهده فایو و برسمیت شناخته شدن حاکمیت دولت بر منابع ژنتیکی در این معاهدات، منابع ژنتیکی را نیز باید جزو اموال عمومی تلقی کرد. در خصوص مالکیت خصوصی بر این منابع نیز موافقت نامه تریپس امکان حمایت از ابدعات گیاهی را براساس نظام پتنت، نظام حمایتی موثر و نظام ترکیبی فراهم آورده است. در حقوق ایران نیز با تصویب قانون ثبت ارقام گیاهی 1382 حمایت از ارقام جدید گیاهی تحت نظام حمایتی خاص فراهم آمده است. تحقیق پیش رو، در وهله نخست، به بیانی کلیاتی در خصوص منابع ژنتیکی و مفاهیم مرتبط آن می پردازد و سپس معاهدات بین المللی مرتبط با این منابع را مورد بررسی قرار می دهد. نهایتا، بر هم کنش نظام حقوق مالکیت فکری و حقوق محیط زیست و چالش های مربوطه در خصوص تملک و کنترل دسترسی به این منابع و تسهیم منافع ناشی از استفاده از آنها مورد تدقیق و امعان نظر قرار می گیرد.واژگان کلیدی: منابع ژنتیکی گیاهی، دسترسی و تسهیم منافع، رضایت آگاهانه قبلی، شروط مورد توافق دوجانبه، افشای مبدا