پتانسیل ایران در راستای نقش آفرینی در زنجیره ارزش منطقه ای با تمرکز بر کریدور شمال جنوب

چکیده

پژوهش حاضر به بررسی دقیق پتانسیل های نهفته در اقتصاد ایران برای ایفای نقش موثر در زنجیره های ارزش منطقه ای پرداخته است. موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز ایران، منابع غنی، نیروی کار جوان و ظرفیت های صنعتی موجود، از جمله ظرفیت­های ایران برای ورود به عرصه نقش ­آفرینی در زنجیره­ های ارزش منطقه ­ای است.

کریدور شمال-جنوب به عنوان یک محور ترانزیتی مهم، فرصتی استثنایی برای ایران فراهم کرده تا با اتصال به بازارهای بزرگ آسیایی و اروپایی، سهم خود را از تجارت جهانی افزایش دهد. با تمرکز بر این کریدور، ایران می تواند به یک قطب صنعتی و تجاری در منطقه تبدیل شده و ارزش افزوده قابل توجهی به اقتصاد خود بیافزاید.

تبدیل ایران به هاب تولید و فرآوری، ترانزیت، فناوری، مالی و بانکی ازجمله اهدافی است که ذیل نقش ­آفرینی موثر در این کریدور قابل تحقق هستند.

با این حال، برای تحقق این پتانسیل ها، ایران با چالش هایی نیز مواجه است که عبارتند از:

تحریم های اقتصادی، نبود زیرساخت های کافی، بی ثباتی سیاسی و کمبود نیروی متخصص که البته راهکارهای متنوعی همچون اصلاح قوانین و مقررات، توسعه زیرساخت­ها، توسعه نیروی انسانی از طریق سرمایه گذاری در آموزش نیروی کار متخصص و تقویت دیپلماسی منطقه­ای شماری چند از این راهکارها می­باشند.

در نتیجه، با اتخاذ سیاست های مناسب و رفع موانع موجود، ایران می تواند به عنوان یک بازیگر فعال و موثر در زنجیره های ارزش منطقه ای ایفای نقش کند و به توسعه پایدار و همه جانبه دست یابد.

مقدمه

ایران به دلیل دارا بودن مولفه­ هایی از جمله نیروی کار نسبتا ارزان، تولید کمتر از ظرفیت کارخانجات (در عمده موارد)، دانش فنی بالا و موقعیت منحصر به­ فرد ژئوپلیتیکی دارای ظرفیت بالایی نسبت به مشارکت در زنجیره­های ارزش منطقه­ای و جهانی می­باشد. به طور ویژه زنجیره­ ارزش کالاهای تجاری مابین کشورهای هند، روسیه، ترکمنستان، آذربایجان و قزاقستان به دلیل قرارگیری این کشورها در مسیر کریدور شمال_جنوب و همچنین قرارگیری اکثر این کشورها در لیست کشورهای وارد کننده عمده کالاها و خدمات، از آن دست زنجیره­هایی است که برای ایران در دسترس و سهل­الوصول می­باشد.

Figure 1مسیرهای پیشنهادی کریدور شمال_جنوب

در سال گذشته میلادی، حجم تجارت کالایی مابین کشورهای موجود در مسیر این کریدور، رقمی بیش از 106 هزار میلیارد دلار بوده است که بخش قابل توجهی از آن را مواد خام و یا نیمه فرآوری شده تشکیل می­دهند. این بدین معناست که ایران می­تواند با استفاده از ظرفیت­های مغفول مانده صنعتی خود و همچنین مزیت ژئوپلیتیکی منحصر به فردی که دارد، سهم بالایی زنجیره ارزش فرآوری این محصولات داشته باشد. اهمیت این موضوع زمانی بیش از پیش آشکار می­شود که بدانیم درصد قابل توجهی از این کالاها را مواد خامی تشکیل می­دهند که اتفاقا توان علمی و عملی فرآوری آنها در ایران کاملا در دسترس است.

سوخت­های معدنی، زیورآلات و فلزات گران­بها، آهن، فولاد، مواد شیمیایی آلی، مواد شیمیایی معدنی، محصولات سرامیکی، غلات، قهوه، چای، ادویه­جات، چرم و پوست خام، میوه، آجیل، پلاستیک و مصنوعات آن، پوشاک، محصولات نساجی و پنبه عمده محصولات صادراتی در این کریدور را تشکیل می­دهند. در ایران توانایی­های لازم برای فرآوری بخش بزرگی از این محصولات وجود دارد و می­توان امید داشت با فعال شدن کریدور شمال_جنوب، ایران به یک کارخانه بزرگ واردات و فرآوری منابع خام و صادرکننده محصولات نهایی تبدیل شود.

زنجیره ارزش چیست؟

پیش از آغاز توضیحات بیشتر، اجمالا به توضیح مفهوم زنجیره ارزش پرداخته خواهد شد.

زنجیره ارزش به عنوان ترکیبی از فعالیت هایی تعریف شده است که منجر به خلق ارزش محصول نهایی از مواد خام اولیه می­شوند. زنجیره های ارزش در ارائه حداکثر ارزش با کمترین هزینه متمرکز شده اند.

به عبارت دیگر فرایند ایجاد ارزش از طریق پیوند فرآیندهای محتلف یک بنگاه (این بنگاه می­تواند یک کشور باشد)، زنجیره ارزش نامیده می شود. زنجیره های موفقیت آمیز منجر به ایجاد مزیت رقابتی برای شرکت می شود.[1]

برای مثال فرایند تولید یک خودرو را در نظر بگیرید. ابتدا فلزات مختلف از معدن استخراج و ترکیب می­شوند تا آلیاژ مورد نیاز تولید بدنه و قطعات داخلی خودرو به دست آید. همچنین قطعات پلاستیکی ساخته شده از نفت نیز به منظور ساخت قطعات داخل کابین خودرو شکل داده می­شوند. تا به اینجای کار چند مرحله فراوری بر سنگ معدن فلزات و نفت خام اعمال شده است. اکنون آلیاژهای تولید شده وارد فرایند ریخته­گری می­شوند تا فرم مناسب را پیدا کنند. سپس تمامی این قطعات وارد کارخانه خودرو سازی می­شوند که طی چندین مرحله فرآوری، در نهایت تبدیل به یک خودرو شوند.

از زمان استحصال نفت خام تا تولید قطعات داخلی اتاق خودرو و همچنین از استخراج فلزات تا ساخت بدنه و سایر قطعات یک خودرو، زنجیره­ای از فعالیت­های فراورانه بر روی نفت و فلزات صورت گرفته است که به این زنجیره، زنجیره ارزش می­گویند. یکی از ویژگی­های زنجیره ارزش آن است که در این زنجیره هرچه از حالت خام به محصول نهایی نزدیک می­شویم، ارزش فرایندها و قیمت تمام شده محصول به صورت تصاعدی افزایش پیدا می­کند.

کریدور شمال_جنوب و زنجیره ارزش

مبحث راه­اندازی کریدور شمال_جنوب و نقش ایران در زنجیره ارزش آن از دو منظر قابل بررسی است:

1_ نقش­آفرینی ایران در زنجیره ارزش کریدور

2_ مشارکت ایران در زنجیره ارزش محصولات صادراتی این کریدور

همانطور که به اجمال در مقدمه اشاره شد و تفصیلا در ادامه آورده خواهد شد، جمهوری اسلامی ایران می­تواند با اتخاذ راهبردهای صحیح صنعتی، نقش ویژه­ای در زنجیره ارزش محصولات تجاری این کریدور داشته باشد. اما نقش آفرینی در زنجیره ارزش کریدور به چه معناست و چه مزایایی دارد؟

اهمیت نقش­ آفرینی ایران در کریدور

اگر تمام یک کریدور مانند یک خط تولید فرض شود، می­توان نقش هریک از کشورها را بازتعریف کرد. در این نگاه، کشور مبدا در حکم ماده خام اولیه، کشور مقصد در حکم محصول نهایی و کشورهای واسطه در حکم فرآیندهای ایجاد ارزش می­باشند.

امروزه کریدورها صرفا مسیرهای تجاری نیستند بلکه با ایجاد یک کریدور، همگرایی­های سیاسی، امنیتی، اقتصادی، فرهنگی و... در میان کشورهای عضو شکل می­گیرد. از همین رو و با توجه به نکته قبلی، ایفای نقش در کریدورها از اهمیت بسزایی برخوردار می­شود.

امروز و با توجه به تحولات سریع و وسیع منطقه­ای و جهانی و شکنندگی ایجاد شده در حوزه امنیت عمومی، در واقع کشورها با تعریف شرکای اقتصادی، خود را تا حدودی در مقابل حوادث امنیتی بیمه می­کنند. پیش از این، سوآپ گازی به عنوان یکی از مطمئن­ترین راه­های ایجاد تجارت مستمر به شمار می­رفت اما به نظر می­رسد در زمان حاضر ایجاد کریدورهای تجاری این جایگاه را از آن خود کرده است.

ایران، تکه­ای از زنجیره ارزش منطقه

همانطور که در مقدمه اشاره شد، ایران می­تواند با اتکا به دارایی­هایی همچون موقعیت ژئوپلیتیکی منحصر به فرد، دانش علمی مطلوب، فاصله میان تولید حقیقی و مرز امکانات تولید و نیروی کار نسبتا ارزان، نقش یک کارخانه­را در منطقه ایفا کند. بدین صورت که مواد خام را وارد و محصول نهایی را به کشورهای هدف صادر کند. این مشابه رفتاری است که امروز چین در دنیا انجام می­دهد.

جدول زیر آمار میزان صادرات ایران در سال 1402 را نمایش می­دهد که در آن کشورهای موجود در مسیر کریدور شمال جنوب مشخص شده­اند.

آمار صادرات به تفکیک کشورهای طرف معامله طی سال 1402[2]

جمع ­بندی و نتیجه ­گیری

در شرایط کنونی جهانی، کشورها به دنبال راهکارهایی برای تقویت امنیت و پایداری اقتصادی خود هستند. در این راستا، ایران با توجه به موقعیت جغرافیایی استراتژیک و منابع انسانی و طبیعی غنی، می تواند به عنوان یک مرکز مهم و تاثیرگذار در زنجیره ارزش منطقه ای و جهانی شناخته شود.

آمار صادرات ایران در سال 1402 نشان می دهد که بخش قابل توجهی از صادرات کشور به کشورهای همسایه و هم مرز تعلق دارد. این آمار حاکی از آن است که عمده این صادرات شامل مواد اولیه و خام است که می تواند به عنوان یک فرصت بزرگ برای ایران در راستای توسعه اقتصادی و صنعتی محسوب شود. با فرآوری این مواد و تبدیل آن ها به محصولات نهایی، ایران قادر خواهد بود تا نقش خود را در بازارهای جهانی تقویت کرده و به ایجاد ارزش افزوده بیشتر بپردازد.

علاوه بر این، ایجاد کریدورهای تجاری به عنوان یک راهکار موثر برای تقویت روابط اقتصادی و همکاری های بین المللی در سطح منطقه، می تواند به افزایش امنیت و ثبات اقتصادی کشورها کمک کند. این کریدورها نه تنها به تسهیل تجارت و کاهش هزینه ها کمک می کنند، بلکه می توانند به تقویت همکاری های سیاسی و اجتماعی نیز منجر شوند.

در نهایت، با توجه به پتانسیل های موجود، ایران می تواند به عنوان یک بازیگر کلیدی در این زمینه معرفی شود و با بهره گیری از فرصت های موجود، به توسعه پایدار و رشد اقتصادی خود ادامه دهد.

منابع

www.trademap.ir صادرات ایران به کشورهای منطقه

www.irica.ir آمار صادرات سال1402

www.trademap.ir صادرات هند به روسیه

www.trademap.ir صادرات قزاقستان به روسیه

https://www.systemgroup.net زنجیره ارزش چیست

trademap.ir صادرات آذربایجان به روسیه

www.trademap.ir واردات ایران از هند

https://www.mop.ir/fa- میادین نفت و گاز

[1] . https://www.systemgroup.net زنجیره ارزش

[2] https://www.irica.ir/web_directory/55335- آمار صادرات