نقش و تاثیراقتصاد دریا محور بر دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران

قرارگیری ایران در نقطه همرسی سه قاره آفریقا، آسیا و اروپا و همچنین آب و هوای چهار فصل و خاک حاصلخیز آن باعث وجود ایران در کانون توجهات جهانی از دیرباز بوده است.

پس از پیدایش نفت و گاز ،مولفه دیگری نیز به موارد فوق افزوده شد: (قرارگیری در قطب انرژی جهان)

این مزیت ها همواره حفظ تمامیت ارضی ایران را به امری دشوار مبدل می ساخت. امروزه با مطرح شدن ایران به عنوان یک قدرت منطقه ای و یک بازیگر فرامنطقه ای،با مدیریت صحیح این مولفه ها می توان از هر یک از آنها به عنوان ابزاری در جهت پیشبرد امور و افزایش قدرت دیپلماسی بهره مند شد.

مقدمه

حدود دو سوم از سطح کره زمین پوشیده از آب است. دریاها دارای مزایای بسیاری از جمله در زمینه اقتصادی هستند. به طوری که امروزه حدود 90 % تجارت جهانی از طریق دریاها انجام می شود.

کشورایران نیز با مجموع 2037 کیلومتر مرز دریایی در جنوب دسترسی مطلوبی به آب های آزاد دارد.

همچنین یک سوم گاز مایع جهان و حدود 25٪کل مصرف جهانی نفت از تنگه هرمز عبور می کند و ایران با حاکمیت بر این تنگه ، نقش مهمی درتامین امنیت انرژی جهان دارد. این نقش آفرینی همواره یکی از ابزارهای دیپلماسی ایران در مذاکرات باطرف های خارجی بوده است.

کشور های همسایه خلیج فارس همواره در صدد آن بوده اند که با افزایش پتانسیل های تجاری، استفاده حداکثری را ازاین ظرفیت عظیم ببرند.

نگاهی به آمار صادرات و واردات این کشورها به نیکی بیانگر این واقعیت است. بنابر آماررسمی، میزان واردات کشورهای کویت، بحرین، قطر، عربستان ، امارات، عمان و پاکستان به ترتیب برابر: 29.53 ,23.39 ,26.6 ,157.7, 229.2, 20.6, 50.12 میلیارد دلار بوده است.

همچنین میزان صادرات این کشورها نیز به ترتیب:

30, 21.1, 308.5, 205.3, 86.1, 27.6, 55.17

میلیارد دلار است.

با احتساب سهم ۹۰% تجارت دریایی و ضرب این عدد در مجموع ارقام فوق به میزان تجارت سالانه همسایگان دریایی­ایران پی می بریم.

بنادر تجاریایران و کشورهای منطقه

به نیکی می دانیم تجارت دریایی وابستگی صددرصدی به کمیت و کیفیت بنادر تجاری کشورها دارد. ایران با مجموع خط ساحلی ۲۰۳۷ کیلومتری ظرفیت بالایی برای ایجاد و توسعه بنادر تجاری دارد.

قبل از پرداختن به ظرفیت های بالفعل و بالقوه کشورمان به بررسی بنادر مهم تجاری کشورهای منطقه می پردازیم.

کویت

این کشور دارای ۱۹۵ کیلومتر خط ساحلی در خلیج فارس است؛ با این حال اما دارای 6 بندر تجاری می باشد که آمار بسیار خوبی است. این بنادر عبارتند از:

1_بندر الاحمدی

این بندر دارای ۴لنگرگاه بوده ،بزرگترین بندر نفتی کویت است.

2_بندر شعیبه

این بندر که توسط شرکت ملی نفت کویت اداره می شود دارای لنگرگاه ویژه کالای تجاری،کانتینر و لنگرگاه مخصوص محصولات نفتی است.

3_بندر شویخ

این بندر توانایی پذیرش کشتی باآبخور 5.7متری در هرحال و 5.9متری در حداکثرمد را دارد.

4_بندر الزور

چهارمین بندر نفتی کویت می باشد که صادرات نفت منطقه بی طرف را به عهده دارد.

5_بندر دوحه

بندری کوچک با عمق آب ۳.۴ متر که مخصوص قایق های کوچک محلی می باشد.

6_بندر عبدالله

این بندر به منظور صادرات محصولات نفتی پالایشگاه مینا عبدالله با دو اسکله در فاصله دو مایلی ساحل ساخته شد.

بحرین

بحرین دارای ۱۶۱ کیلومتر خط ساحلی در خلیج فارس است.

بحرین نیز مانند کویت با وجود متراژ پایین خط ساحلی دارای تعداد مطلوبی از بنادر تجاری می باشد.این بنادر به شرح ذیل است:

1_بندر المنامه

این بندر که در پایتخت واقع شده است برای پهلوگیری کروزهای مسافری مناسب سازی شده است.

2_خلیفه بن سلمان

این بندر تجهیزات بیشتری به نسبت سایر بنادر بحرین دارد و در کانون توجه و گسترش حکومت بحرین قرار دارد.

3_بندر مینا سلیمان

این بندر از بنادر قدیمی و در حال گسترش بحرین است که دفتر گمرک و انبارهای بحرین نیز در این بندر قرار دارد.

4_بندر محرق

این بندر به عنوان یکی از بنادر نظامی_صنعتی شناخته می شود.

5_بندر ستیرا

این بندر که قابلیت پهلو دهی به کشتی های دارای آبخور تا سقف ۱۳.۷ متر را دارد معروف به ترمینال نفتی بحرین است.

عربستان سعودی

این کشور دارای خط ساحلی ۴۵۰کیلومتری در خلیج فارس است که سه بندر مهم تجاری را در این پهنه به وجود آورده است.

1_بندردمام

این بندر دومین بندر مهم عربستان است که دارای بیش از ۵۶ بالابر چند منظوره به جهت استفاده در تخلیه و بارگیری کانتینر می باشد.

2_بندر راس تنوره

این بندر که در دهه ۵۰ میلادی آغاز به کار کرده است امروز عنوان بزرگترین مرکز بارگذاری دریایی نفت جهان را به خود اختصاص داده و صادرات حدود ۷۵٪ از نفت عربستان از این بندر صورت می گیرد. بندر راس تنوره آمار فوق العاده جابجایی حدود ۶ میلیون بشکه در روز را به نام خود ثبت کرده است..

3_بندر ملک عبدالعزیز

قطر

این جزیره کوچک که در جنوب خلیج فارس و مجاورت عربستان سعودی واقع شده است دارای ۵۶۳ کیلومتر خط ساحلی می باشد و ۵ بندر را در این محدوده ایجاد کرده است.

1_بندر حمد

بندر حمد که ترمینال اصلی کانتینر قطر است واقع در ساحل شرقی این کشور بوده و ۳۰ کیلومتر تا ۲ فاصله دارد بندر حمد جزو بزرگترین بنادر جنوب غرب آسیاست.

2_بندر دوحه

3_بندرراس لفان

4_بندر الرویس

5_بندر مسعید

امارات

این کشور شیخ نشین که در همسایگی عربستان سعودی و عمان واقع شده است دارای ۱۳۱۸کیلومتر خط ساحلی می باشد بنادر این کشور عبارتند از:

1-بندر الحمریه

الحمریه نقش مهمی در تسهیل روابط تجاری مابین دبی و کشورهای جنوب آسیا و شرق آفریقا دارد.

2_بندر رشید

این بندر دارای ۳ پایانه کروز و ترمینال حدودا ۱۵کیلومتری می باشد.

3_بندر جبل علی

به باور بسیاری از کارشناسان توسعه این بندر مرهون تحریم های ظالمانه آمریکا علیه ایران می باشد. جبل علی دارای ۴منطقه آزاد تجاری در سطح استانداردهای جهانی است.

4_خور دبی

ماهیگیری و صید از مهم ترین مولفه های تجاری این بندر است.

5_خور فکان

این خور از اصلی ترین بنادر شارجه بوده که تجارت اغلب کالاهای غذایی از این بندر صورت می گیرد.

6_بندر میناء زاید

مینا زاید بندریست که از تجارت صنعتی امارات پشتیبانی می کند.

عمان

عمان که در جنوب تنگه هرمز واقع شده و در این تنگه با ایران شریک است دارای ۲۰۹۲ کیلومتر خط ساحلی می باشد که بخشی از آن در خلیج فارس و مابقی در حاشیه اقیانوس هند است بنادر تجاری این کشور عبارتند از:

1_بندر دقم

دقم در استان الوستا واقع شده و یکی از مناطق ویژه اقتصادی عمان به شمار می رود.

2_بندر سلطان قابوس

3_بندر صحار

صحار یکی از مناطق آزاد تجاری عمان است همکاری اکثر شرکت های مشهور جهانی با این بندر صورت می گیرد.

4_بندر صلاله

بندر صلاله که در حاشیه اقیانوس هند واقع شده است قطب حمل و نقل در غرب آسیای میانه به شمار می رود.

5_بندر خصب

مهمترین مزیت این بندر فاصله نزدیک آن با تنگه هرمز است. به تازگی حکومت عمان با تجهیز این بندر به تجهیزاتی مانند اسکله شناور سعی در توسعه آن را دارد.

پاکستان

این همسایه شرقی ایران دارای ۱۰۴۶کیلومتر خط ساحلی در جنوب و در مجاورت ناحیه شمالی اقیانوس هند است. بنادر پاکستان عبارتند از:

1_بندر کراچی

کراچی ظرفیت پذیرش همزمان هفت کشتی کانتینر بر را دارا می باشد و در سال ۲۰۲۱ رکورد تخلیه و باراندازی ۵۲ میلیون تن کالا را به ثبت رسانده است.

2_بندر بن قاسم

این بندر عمدتا به واردات مشتقات نفتی اختصاص دارد و در سال ۲۰۲۱ پذیرای بیش از ۵۸ میلیون تن کالا بوده است.

3_بندر کتی

کتی یک بندر کوچک است که عمده استفاده آن در زمینه مصارف محلی و صیادی است.

4_بندر گوادر

کنترل عملیاتی و اجرایی این بندر به عهده یک هلدینگ چینی می باشد. گوادر که اصلی ترین رقیب بندر چابهار است.(CEPC)به حساب می­آید،قطب کریدور اقتصادی چین و پاکستان

کشور چین اهمیت ویژه ای برای این کوریدور اقتصادی قائل است و با وجود تهدیدات امنیتی که علیه کارکنانش در پاکستان وجود دارد در سال های اخیر همواره تعداد این کارکنان را افزایش داده است.

خالد منصور_دستیار ویژه نخست وزیر پاکستان_در سمپوزیوم انرژی پاکستان اعلام کرد: اگر ثبات سیاسی حفظ شود تعهد چین به سرمایه گذاری ۲۰ تا ۳۰میلیارد دلاری برای ساخت مجتمع پتروشیمی پالایشگاه های جدید در بندر گوادر محقق خواهد شد.

بنابر گزارش های منتشر شده نیز میزان سرمایه گذاری چینی ها در کوریدور پاکستان عددی بالغ بر ۴۶ میلیارد دلار بوده است.

این ارقام اهمیت توسعه بندر چابهار را بیش از پیش نمایان می کند. بندری که می تواند در کریدور هند_روسیه ایفای نقش فعالانه داشته باشد و ضریب امنیت و قدرت چانه زنی ایران در معادلات منطقه ای و جهانی را تا حد زیادی افزایش دهد. تاکنون طرف هندی ۲۵ میلیون دلار در بندر چابهار سرمایه گذاری کرده که این رقم در فاز دوم این بندر قابلیت افزایش دارد.

مستثنا شدن این بندر از تحریم های اقتصادی ایالات متحده فرصت بسیار با ارزشی را از حیث توسعه ای در اختیار ما قرار داده است.

به طور کلی مزیتی که جمهوری اسلامی ایران در آب های جنوبی خود نسبت به سایر همسایگان دارد این است که به صورت همزمان به آب های خلیج فارس و همچنین دریای عمان و اقیانوس هند دسترسی دارد و می تواند کشتی های دارای آبخورهای مختلف را در بنادر خود پهلو دهد.

با این حال اما از ۸ بندر جنوبی ایران یعنی: بندر چابهار،بندر شهید باهنر،بندر شهید رجایی،بندر لنگه،بندر بوشهر،بندر امام خمینی (ره)،بندر آبادان و بندر خرمشهر تنها بندر چابهار در محدوده اقیانوسی قرار گرفته و مابقی بنادر همگی در حوزه خلیج فارس هستند.

علاوه بر فعالیت های تجاری،فعالیت های گردشگری بسیاری در نواحی ساحلی جنوب ایران قابل اجراست که می تواند نقش بسزایی در جذب گردشگر به ایران داشته باشد.

برخی از این جاذبه های گردشگری به اجمال عبارتند از

سواحل جنوب خوزستان و رود کارون در اهواز،جزیره کیش،جزیره قشم،جزیره هنگام،جزیره هرمز،جزایر ناز،بندر گناوه،بندر گواتر،سواحل مکران،سواحل صخره ای سیستان و بلوچستان،دریای بزرگ و کوچک چابهار و گلفشان چابهار

نتیجه کلی

کشور عزیزمان دارای پتانسیل های زیادی از جمله دسترسی به آب های آزاد، سواحل پر عمق در حاشیه دریای عمان، قرارگیری در مجاورت تنگه استراتژیک هرمز،قرارگیری در نقطه همرسی کریدور شمال_جنوب و شرق_غرب،جاذبه های گردشگری پرشمار و... می باشد که به کارگیری صحیح و اصولی هر یک می تواند به مثابه اهرمی قدرتمند در افزایش توان دیپلماسی عزتمندانه جمهوری اسلامی ایران به شمار آید.