چگونه این روزهای سخت را تحمل کنیم؟
تاب آوری به توانایی انسان برای سازگاری، ادامه زندگی و بازیابی تعادل روانی و رفتاری در مواجهه با سختی ها، بحران ها و فشارهای شدید گفته می شود. در شرایطی مانند جنگ، حملات نظامی، ناامنی، آوارگی یا از دست دادن عزیزان، انسان با بالاترین سطح فشار روانی مواجه می شود. در چنین موقعیت هایی، تاب آوری نه یک ویژگی تجملی، بلکه یک ضرورت حیاتی برای بقا و ادامه زندگی است.
پژوهش ها در حوزه روان شناسی بحران نشان می دهند افرادی که سطح بالاتری از تاب آوری دارند، در برابر استرس های شدید، افسردگی، اضطراب و ناامیدی، مقاوم تر عمل می کنند و با احتمال بیشتری می توانند برای خود و خانواده شان تصمیمات منطقی و سازنده بگیرند.
تاب آوری به معنای نترسیدن یا احساس نکردن درد نیست، بلکه توانایی «عبور کردن» از درد، «سازگار شدن» با واقعیت های سخت و «بازسازی» زندگی در حد امکان است.
تاب آوری چیست و چرا در بحران و جنگ حیاتی است؟
تاب آوری ترکیبی از ویژگی های روانی، شناختی، عاطفی و رفتاری است که به فرد کمک می کند در برابر شوک های شدید زندگی فرو نپاشد. در زمان جنگ و بحران، عوامل استرس زا متعدد و هم زمان هستند: ترس از مرگ، مجروحیت، از دست دادن خانه و شغل، جدایی از خانواده، کمبود منابع، بی ثباتی آینده و احساس بی عدالتی. این شرایط می تواند سیستم روانی انسان را فرسوده کند و او را در معرض اختلالات روانی جدی قرار دهد.
در چنین وضعیتی، تاب آوری به فرد کمک می کند:
- در کوتاه مدت، از فروپاشی روانی و رفتاری جلوگیری کند؛
- در میان مدت، با شرایط جدید سازگار شود؛
- و در بلندمدت، مسیر بازسازی شخصی و اجتماعی خود را پیدا کند.
به بیان دیگر، تاب آوری در بحران و جنگ به معنای توانایی حفظ حداقلی از امید، کارکرد و عقلانیت در لحظه هایی است که همه چیز در حال فرو ریختن به نظر می رسد.
از این بخش بخوانید: غلبه بر ترس در شرایط بحران و جنگ
مولفه های اصلی تاب آوری در شرایط بحران
برای تقویت تاب آوری لازم است مولفه های اساسی آن شناخته شوند. این مولفه ها معمولا شامل موارد زیرند:
معنابخشی به رنج و بحران
افرادی که می توانند برای رنج خود نوعی معنا، هدف یا جهت پیدا کنند، بهتر با بحران کنار می آیند. این معنا ممکن است در قالب مسئولیت نسبت به خانواده، تعهد به زنده ماندن، ایمان شخصی، یا باور به ساختن آینده ای بهتر باشد. معنابخشی به وقایع، شدت بی معنایی و پوچی را کاهش می دهد و به فرد کمک می کند که رنج را صرفا نابودکننده نبیند.
انعطاف پذیری شناختی و رفتاری
تاب آوری به معنای خشک و یک دنده بودن نیست. برعکس، انسان تاب آور در شیوه فکر کردن و رفتار کردن انعطاف پذیر است. اگر راه قبلی بسته شد، تلاش می کند راه های جایگزین را بیابد. در بحران و جنگ، شرایط به سرعت تغییر می کنند؛ بنابراین توانایی تنظیم مجدد برنامه ها، قبول تغییرات ناخواسته و یافتن راه حل های جدید یکی از ارکان تاب آوری است.
پایداری عاطفی و توان مدیریت هیجان ها
تجربه ترس، خشم، غم، سوگ و ناامیدی در بحران کاملا طبیعی است؛ اما میزان و شیوه مدیریت این احساسات در افراد متفاوت است. تاب آوری به این معناست که فرد بتواند احساسات خود را بشناسد، نام گذاری کند، بپذیرد و بدون سرکوب مخرب یا انفجار ناگهانی، آنها را از طریق روش های سالم (گفت وگو، نوشتن، دعا، هنر، ورزش و…) تخلیه کند.
نقش حمایت اجتماعی در افزایش تاب آوری
یکی از مهم ترین عوامل تقویت تاب آوری در بحران و جنگ، وجود شبکه حمایت اجتماعی است. انسان به طور طبیعی موجودی اجتماعی است و در لحظات سخت، احساس «تنها نبودن» می تواند تفاوت بزرگی ایجاد کند. حمایت خانواده، دوستان، هم محلی ها، گروه های داوطلب و حتی نهادهای مدنی می تواند به کاهش احساس تنهایی و درماندگی کمک کند.
حمایت اجتماعی دو جنبه دارد:
- حمایت عاطفی: شنیده شدن، درک شدن، همدلی، حضور کنار فرد رنج دیده، بدون قضاوت.
- حمایت عملی: کمک در تامین غذا، دارو، سرپناه، مراقبت از کودکان، همراهی در انجام امور اداری و پزشکی.
افرادی که در یک شبکه حمایتی قرار دارند، سطح بالاتری از تاب آوری نشان می دهند، زیرا فشار روانی بحران تنها بر دوش فرد نیست و بخشی از آن به صورت جمعی حمل می شود.
راهکارهای علمی برای تقویت تاب آوری در شرایط بحران و جنگ
۱. پذیرش واقعیت به جای انکار مطلق
اولین گام در تاب آوری، پذیرش واقعیت های موجود است؛ حتی اگر دردناک باشند. انکار کامل شرایط، در کوتاه مدت شاید کمی آرامش کاذب ایجاد کند، اما در میان مدت توان تصمیم گیری منطقی را از بین می برد. پذیرش به معنای تسلیم مطلق نیست، بلکه به معنای دیدن شرایط آن طور که هست، بدون تحریف، و سپس برنامه ریزی در همان چارچوب است.
۲. تمرکز بر آنچه در کنترل ماست
در شرایط جنگ و بحران، بسیاری از عوامل خارج از کنترل فرد است. تمرکز مداوم بر این عوامل، احساس ناتوانی و درماندگی را تشدید می کند و تاب آوری را کاهش می دهد. یکی از راهکارهای کلیدی این است که فرد فهرستی از چیزهایی که هنوز در کنترل اوست تهیه کند؛ مانند نحوه مراقبت از بدن، شیوه ارتباط با خانواده، مدیریت زمان، دعا یا مراقبه، نحوه اطلاع رسانی به خود و دیگران. تمرکز بر این دایره کنترل، احساس اثرگذاری و کارآمدی را تقویت می کند.
۳. ایجاد و حفظ روتین های کوچک
در دل بی نظمی و هرج ومرج، روتین های ساده روزانه (مثل زمان مشخص برای غذا، خواب، دعا، بازی با کودک، پیاده روی کوتاه در محیط امن) می توانند ساختار روانی فرد را حفظ کنند. این ساختارهای کوچک، پیام مهمی به مغز می دهند: «هنوز چیزهایی هست که می توانم سازمان دهی کنم.» این پیام، پایه ای برای تقویت تاب آوری است.
۴. مراقبت از بدن برای حفظ تاب آوری روان
تاب آوری عاطفی و روانی ارتباط مستقیم با وضعیت جسمی دارد. کم خوابی شدید، تغذیه نامناسب، کم آبی بدن و خستگی مزمن، توان روانی فرد را کاهش می دهند. حتی در شرایط سخت، تلاش برای حفظ حداقلی از خواب، مصرف آب کافی، تغذیه تا حد امکان متعادل و حرکت های بدنی ساده، مانند کشش عضلات یا قدم زدن در محیط امن، می تواند به تقویت مقاومت روانی کمک کند.
نقش معنا، ایمان و ارزش های شخصی در تاب آوری
بخش مهمی از تاب آوری از نظام معنایی و ارزشی فرد سرچشمه می گیرد. برای بسیاری از افراد، ایمان دینی، باورهای معنوی یا ارزش هایی مانند مسئولیت پذیری، نوع دوستی و تعهد به خانواده، تبدیل به ستون های اصلی مقاومت در بحران می شوند. این باورها به فرد کمک می کنند رنج را در چارچوبی بزرگ تر ببینند و برای تحمل مشکلات، دلیلی فراتر از «صرفا زنده ماندن» پیدا کنند.
داشتن هدف حتی در حد «محافظت از فرزند»، «حمایت از والدین سالخورده»، «کمک به دیگران در شرایط مشابه» یا «بازسازی زندگی پس از پایان جنگ» می تواند نیروی روانی بزرگی ایجاد کند. تحقیقات نشان داده اند افرادی که در زندگی خود معنای شخصی پیدا کرده اند، سطح تاب آوری بالاتری در مواجهه با بحران های شدید دارند.
جمع بندی
بدیهی است که در چنین شرایطی باید به یک روایتی از بحران که باورمندانه است عمیقا ایمان داشت تا انگیزه قوی برای تاب آوری باشد و مهم نیست ذاتا آن باور حاصل از روایت فردی اساسا چیست بلکه آنچه مهم است ایمان به داشته های فردی است . چنین تئوری را حتما اول در وجود خود و در جامعه کوچکتر یعنی خانواده نهادینه نمود و اصل آرامش ابتدا از خود سرچشمه می گیرد تا بتوان آنرا سرایت داد.
همه آنچه که رفت و گفته شد در فضای نرمال و سلامت روان است و بدیهی است اگر فردی و یا مجموعه ای به نوعی آسیب پذیر تر است و از قبل آسیب دیده و یا درگیر یک اختلال روانپزشکی بوده است نیازمند مراقبت های جدی است تا بیماری بدلیل استرس های حاصله شدت نگرفته و یا عود نکند و در چنین شرایطی برقراری رابطه ای منطقی پزشک – بیمار و دریافت مشاوره های حمایتی ضروری و اجتناب ناپذیر است.
پایداری سلامت روان زیر ساخت مهم تاب آوری در شرایط خاص است که نباید از نظر دور داشت. سلامت و امنیت دو گوهر مجهول زیست آدمی است که تا تهدید نشود ارزش آن کمتر آشکار می شود. جامعه گردانان و مدعیان رشد و پیشرفت بستر سلامت آدمیان را قطعا نباید در شرایط حاد به فراموشی بسپارند. ایجاد شبکه های اجتماعی حمایتی – علمی با تزریق اندیشه تاب آوری سرلوحه کار میدانی است.