زنان در متن نظام سازی انقلاب اسلامی؛ حضور زینبی و حکمرانی تمدنی

25 آبان 1405 - خواندن 14 دقیقه - 21 بازدید

مقدمه:

پیام مقام معظم رهبریمدظله العالی به مناسبت میلاد حضرت زینب کبریسلام الله علیها در ۲۴ مهر ۱۴۰۵، فرصتی برای تامل به نگاه اسلام و انقلاب اسلامی به نقش و جایگاه بانوان فراهم می کند. در این پیام، حضرت زینب(س) با دو ویژگی درخشان معرفی می شوند: از یک سو، شفقت بی منت، خیرخواهی و غمخواری صبورانه نسبت به مظلومان؛ و از سوی دیگر، صلابت و شجاعت. سپس این الگوی شخصیتی به عرصه تاریخ معاصر پیوند می خورد؛ جایی که بانوان و دختران ایران در نهضت و انقلاب اسلامی حضور داشته اند و در دوره بعثت مردمی و دفاع مقدس سوم، جلوه ای کم نظیر از نقش آفرینی خود را به نمایش گذاشته اند.

به نظر می رسد در خوانش نظام سازی و حکمرانی انقلاب اسلامی این پیام را نباید صرفا در ستایش شجاعت، فداکاری و حضور بانوان خلاصه کرد. پرسش مهم تر آن است که جامعه و نظام حکمرانی چگونه باید خود را با این ظرفیت واقعی و تجربه شده متناسب سازند؟ اگر زنان در بزنگاه های تاریخی، در متن میدان و در پیشبرد حرکت های اجتماعی نقش آفرینی می کنند، چرا این نقش نباید به صورت پایدار و نظام مند در طراحی نهادها، فرایندهای تصمیم گیری و سازوکارهای اداره جامعه نیز بازتاب یابد؟

مسئله اصلی، گذار از مشاهده و تحسین حضور حماسی زنان به به رسمیت شناختن و نهادینه کردن نقش آنان در جامعه سازی و دولت سازی است.

زن انقلاب اسلامی؛ کنشگر میدان، نه تماشاگر تحولات

تاریخ اسلام و تاریخ ایران، سرشار از نمونه هایی است که نشان می دهد نقش اجتماعی زنان را نه می توان نادیده گرفت و نه می شود به یک حوزه محدود کرد. حضرت فاطمه زهرا و حضرت زینبسلام الله علیهما دو قله درخشان این تاریخ اند؛ اما نباید چنان به این قله ها چشم دوخت که دامنه گسترده نقش آفرینی دیگر زنان در حافظه تاریخی و اجتماعی ما کم رنگ بماند. حضور زنان در عرصه های تربیتی، فرهنگی، علمی، اجتماعی، امدادی، سیاسی و در همراهی و سازمان دهی حرکت های جمعی، بخشی از واقعیت تاریخ جامعه اسلامی است. در تاریخ معاصر ایران نیز، از جنبش های اجتماعی پیش از انقلاب تا نهضت اسلامی و سال های پس از پیروزی انقلاب، زنان نه فقط مخاطبان تحولات، بلکه در موارد بسیاری از کنشگران شکل دهنده به آن ها بوده اند.

از این منظر، تصویر زن انقلاب اسلامی، تصویر انسانی منفعل، خنثی و منزوی نیست. زن انقلاب اسلامی، در معنای آرمانی و تجربه تاریخی آن، زنی فعال، مسئولیت شناس، تکلیف گرا و میدان دار است؛ زنی که در مواجهه با مسائل جامعه، خود را صرفا تماشاگر یا دریافت کننده خدمات نمی داند، بلکه برای حل مسئله، حفظ پیوندهای اجتماعی، انتقال معنا و پیشبرد اهداف جمعی احساس مسئولیت می کند.

تجربه جنگ رمضان و برهه بعثت مردمی، یکی از عرصه های برجسته بازنمایی چنین ظرفیتی است. تصاویر حضور بانوان در شهرها و روستاها و نقش آفرینی آنان در میدان های اجتماعی، نشان می دهد که مشارکت موثر زنان به حضور فیزیکی در یک تجمع یا همراهی عاطفی با یک حرکت محدود نیست. این حضور توانست در تبیین، اقناع، انتقال پیام، سازمان دهی اجتماعی، تقویت همبستگی، مراقبت از آسیب دیدگان، پشتیبانی از خانواده ها و حفظ امید و اراده عمومی تجلی یابد.

در چنین موقعیت هایی، مرز میان کنش اجتماعی و کنش حکمرانی نیز روشن تر می شود. حکمرانی صرفا در اتاق های تصمیم گیری، ساختمان های اداری و جلسات رسمی اتفاق نمی افتد؛ هرجا مسئله ای عمومی تشخیص داده می شود، منابع و نیروها به حرکت درمی آیند، اعتماد اجتماعی شکل می گیرد و کنش جمعی استمرار پیدا می کند، بخشی از ظرفیت حکمرانی جامعه در حال عمل است. زنان در بسیاری از این عرصه ها، بازیگران واقعی و اثرگذار بودند و هستند؛ حتی هنگامی که عنوان رسمی مدیریتی ندارند.

مسئله کجاست؟ فاصله میان میدان داری و طراحی نهادی

حضور موثر زنان در یک برهه تاریخی، به خودی خود به معنای حضور پایدار و متناسب آنان در نظام تصمیم سازی و تصمیم گیری نیست. ممکن است جامعه در لحظه بحران، ظرفیت بانوان را به خوبی به کار گیرد، اما پس از عبور از بحران، تجربه و توان آنان در ساختارهای متعارف اداری و مدیریتی بازتاب کافی پیدا نکند. در این حالت، جامعه از ظرفیت زنان استفاده کرده است، اما الزاما آن را به حافظه نهادی، قواعد تصمیم گیری و رویه های پایدار تبدیل نکرده است.

این همان نقطه ای است که بحث حضور زنان باید از سطح توصیه اخلاقی و فرهنگی به سطح طراحی نهادی ارتقا یابد.

در بازنگری نظامات حکمرانی متناسب با بعثت مردمی، باید پرسید: آیا بانوان در تشخیص مسائل عمومی و تعیین اولویت ها سهم موثر دارند؟ آیا تجربه زیسته آنان در طراحی سیاست های اقتصادی، فرهنگی، تربیتی، اجتماعی و سلامت وارد می شود؟ آیا در شوراها و کارگروه های تصمیم ساز، صرفا حضور نمادین دارند یا امکان اثرگذاری واقعی بر تصمیم ها برایشان فراهم است؟ آیا در اجرای برنامه ها، متناسب با تخصص، تجربه و ظرفیت خود نقش می گیرند؟ آیا نتایج حضورشان در ارزیابی عملکرد نهادها دیده می شود؟

این پرسش ها صرفا به سهم زنان در مناصب رسمی محدود نیست. ممکن است زنی در جایگاه مدیریتی قرار داشته باشد، اما در فرایند تصمیم گیری اثر واقعی نداشته باشد؛ همان گونه که ممکن است بانویی بدون برخورداری از منصب رسمی، در سازمان دهی یک شبکه اجتماعی یا حل یک مسئله عمومی نقشی تعیین کننده ایفا کند. بنابراین، معیار اصلی باید اثرگذاری واقعی زنان در صورت بندی مسئله، طراحی راه حل، تصمیم گیری، اجرا و ارزیابی باشد، نه فقط تعداد یا عنوان موقعیت های آنان.

پژوهش های مربوط به نقش آفرینی زنان نیز بر این نکته تاکید دارند که حضور عددی زنان به تنهایی تضمین کننده اثرگذاری آنان بر سیاست ها نیست و فرصت های نهادی، امکان کنشگری و شرایط مشارکت واقعی اهمیت اساسی دارد.

از به رسمیت شناختن نقش زنان تا بازطراحی نظامات حکمرانی

اگر قرار است حضور بانوان از سطح یک ظرفیت مقطعی به بخشی از معماری پایدار حکمرانی تبدیل شود، دست کم چهار تغییر رویکرد ضروری است.

نخست؛ مشارکت زنان باید در چرخه کامل سیاست گذاری تعریف شود. بانوان نباید فقط در مرحله اجرای برنامه ها یا برای جلب همراهی اجتماعی به میدان دعوت شوند. حضور آنان باید از مرحله شناخت مسئله و تعیین اولویت ها آغاز شود و تا طراحی سیاست، تخصیص منابع، اجرا، نظارت و ارزیابی ادامه یابد. این مشارکت، به ویژه در حوزه هایی چون خانواده، آموزش، سلامت، فرهنگ، اقتصاد محلی، مدیریت بحران و خدمات عمومی، می تواند به فهم دقیق تر مسائل و طراحی راه حل های متناسب تر با واقعیت جامعه کمک کند.

دوم؛ حضور زنان نباید به یک حوزه سازمانی محدود شود. تقلیل نقش زنان به یک معاونت، دفتر یا مجموعه اختصاصی امور بانوان، اگرچه ممکن است برای پیگیری برخی مسائل ضروری باشد، جایگزین حضور موثر آنان در طراحی سایر نظامات نیست. همان گونه که آموزش، اقتصاد یا سلامت صرفا امور یک گروه اجتماعی نیستند، نقش زنان نیز نباید موضوعی حاشیه ای تلقی شود که تنها یک واحد اداری مسئول آن است. لازم است اثر سیاست ها بر موقعیت، فرصت ها، مسئولیت ها و تجربه زندگی زنان در طراحی و ارزیابی سیاست های عمومی مورد توجه قرار گیرد.

سوم؛ تجربه میدان باید به دانش و سازوکار نهادی تبدیل شود. شبکه های محلی زنان، گروه های داوطلب، کنشگران فرهنگی، معلمان، پرستاران، متخصصان، فعالان اقتصادی و بانوان حاضر در عرصه های اجتماعی، حامل دانشی هستند که همیشه در گزارش های رسمی و رویه های اداری ثبت نمی شود. ایجاد مسیرهای روشن برای انتقال این تجربه به شوراهای سیاست گذاری، مراکز تصمیم سازی و نهادهای اجرایی، می تواند فاصله میان سیاست رسمی و واقعیت زندگی مردم را کاهش دهد. این مسیرها باید به مشارکت واقعی منتهی شوند؛ به این معنا که پیشنهادها بررسی شوند، پاسخ نهادی دریافت کنند و امکان پیگیری اثر آن ها وجود داشته باشد.

چهارم؛ کیفیت مشارکت باید در کنار کمیت آن سنجیده شود. اگر دستگاهی تنها تعداد زنان حاضر در نشست ها یا تعداد مدیران زن را ثبت کند، هنوز معلوم نیست این حضور تا چه اندازه موثر بوده است. لازم است شاخص هایی برای سنجش سهم زنان در پیشنهاد سیاست، رهبری پروژه ها، حل مسائل عمومی، مشارکت در تخصیص منابع و بهبود نتایج برنامه ها تعریف شود. همچنین باید روشن باشد که فرصت های مشارکت تا چه اندازه برای زنان شهرهای کوچک و روستاها، زنان متخصص، زنان جوان و بانوان دارای تجربه عملی فراهم شده است.

این تغییرات، به معنای طراحی یک الگوی جداگانه حکمرانی برای زنان نیست؛ مقصود آن است که نظامات حکمرانی جامعه اسلامی، ظرفیت ها و تجربه های نیمی از جامعه را در طراحی و اداره همه حوزه های مرتبط به رسمیت بشناسند.

بانوی تراز انقلاب اسلامی؛ تربیت هویت در کنار توانمندسازی برای نقش آفرینی

چنین تحولی بدون بازنگری در نظام تربیتی امکان پذیر نیست. نظام تربیت رسمی، از خانواده و مدرسه تا دانشگاه، و نظام تربیت غیررسمی، از مسجد و تشکل های فرهنگی تا رسانه و شبکه های اجتماعی، باید در کنار پرورش هویت دینی و اخلاقی بانوان، زمینه رشد توانایی های لازم برای نقش آفرینی موثر آنان در جامعه را نیز فراهم کند.

بانوی تراز انقلاب اسلامی، بانویی باهویت، باعزت، عفیف، توانمند و مسئولیت شناس است؛ بانویی که در برابر مسائل جامعه احساس تکلیف می کند، توان تحلیل و گفت وگو دارد، می تواند در موقعیت های پیچیده تصمیم بگیرد و برای تحقق هدفی جمعی، دیگران را همراه سازد. چنین الگویی به تربیت صرفا شعاری یا انتقال مجموعه ای از توصیه های اخلاقی محدود نمی شود؛ بلکه نیازمند فرصت های واقعی برای تجربه مسئولیت، مشارکت اجتماعی، حل مسئله، کار گروهی، مدیریت پروژه و تمرین رهبری است.

در این میان، پیوند دو ویژگی برجسته حضرت زینبسلام الله علیها، یعنی شفقت و صلابت، معنایی بنیادین دارد. شفقت، به معنای بی تفاوت نبودن در برابر رنج انسان ها و توان مراقبت و ترمیم اجتماعی است؛ صلابت نیز به معنای استواری در تشخیص حق، مسئولیت پذیری و ایستادگی در موقعیت دشوار. این دو ویژگی نه در تعارض با یکدیگرند و نه باید به دوگانه ای میان نقش خانوادگی و نقش اجتماعی تبدیل شوند.

تاکید بر ریحانگی و لطافت وجودی زن نیز نباید به محدودکردن عرصه حضور او یا تعریف صبر به معنای تحمل منفعلانه مشکلات تعبیر شود. مراقبت، عاطفه و مهربانی می توانند بخشی از سرمایه اجتماعی جامعه باشند؛ اما این ویژگی ها زمانی به ظرفیت تمدنی تبدیل می شوند که در کنار عقلانیت، دانش، اراده، شجاعت و امکان تصمیم سازی قرار گیرند.

بر این اساس، تربیت بانوی تراز انقلاب اسلامی باید هم زمان دو ماموریت داشته باشد: تقویت هویت، کرامت و استواری اخلاقی؛ و ایجاد توانایی و فرصت برای حضور موثر در عرصه های علمی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی. نظام تربیتی همچنین باید محیط هایی متناسب با شئون شرعی و عرفی و نیازهای واقعی بانوان فراهم کند؛ محیط هایی که حضور اجتماعی را تسهیل کنند، نه آنکه میان مسئولیت های خانوادگی و فرصت اثرگذاری اجتماعی، تعارضی غیرضروری و فرساینده ایجاد کنند.

دلالت تمدنی؛ تمدنی که زنان را می بیند، در طراحی جامعه نیز به آنان میدان می دهد

یکی از عرصه های مهم معرفی تمدن نوین اسلامی ایرانی، نحوه تعریف و تحقق جایگاه زن در نظم اجتماعی است. این معرفی، با توصیف نظری منزلت زن یا نمایش چند نمونه موفق از بانوان کامل نمی شود؛ باید در کیفیت نهادها، سازوکارهای تصمیم گیری و امکان واقعی اثرگذاری زنان نمود پیدا کند.

در این چارچوب، الگوی اسلامی ایرانی و نحوه بسترسازی نقش آفرینی هویت بخش و اثرگذار بانوان می تواند مورد اقبال بسیاری از جوامع و زنان و دختران در سرتاسر جهان قرار گیرد. حضور موثر بانوان، افزون بر نتایج مستقیم اجتماعی و مدیریتی، آثار تربیتی و فرهنگی نیز دارد. دختری که در خانواده، مدرسه، دانشگاه و محیط اجتماعی مشاهده می کند زنان می توانند در عین پایبندی به هویت و ارزش های خود، مسئله ای عمومی را تشخیص دهند، مسئولیتی بر عهده بگیرند و در تصمیم سازی و حل مسئله اثر بگذارند، تصویر متفاوتی از امکان زندگی اجتماعی پیش روی خود می بیند. پسران نیز در چنین محیطی، مشارکت زنان را نه امری استثنایی یا مناسبتی، بلکه بخشی طبیعی از نظم مسئولانه جامعه تجربه می کنند.

از همین رو، حضور زنان در حکمرانی تنها مسئله ای مربوط به زنان نیست؛ موضوعی مرتبط باکیفیت تربیت نسل آینده، توزیع مسئولیت اجتماعی، اعتماد عمومی و ظرفیت حل مسائل کشور است.

بعثت مردمی باید به بعثت نهادی بینجامد

پیام مقام معظم رهبریحفظه الله به مناسبت میلاد حضرت زینب(س)، تصویری زنده از زنانی ارائه می کند که در میدان حضور دارند، مقاومت می کنند، امید می آفرینند و در پیشبرد حرکت اجتماعی نقش موثر بر عهده می گیرند. گام بعدی آن است که این تجربه به زبان طراحی نظامات ترجمه شود. اگر بعثت مردمی نشان داده است که جامعه از چه ظرفیت هایی برخوردار است، بازطراحی نظامات حکمرانی باید نشان دهد که چگونه می توان این ظرفیت ها را شناخت، پرورش داد و در مسیر اداره پایدار جامعه به کار گرفت.

این تحول مستلزم آن است که زنان در طراحی و بازطراحی نظامات اجتماعی و حکمرانی، در استقرار آن ها و در ارزیابی عملکردشان سهم واقعی داشته باشند؛ نظام تربیتی، توانمندی ها و هویت بانوی تراز انقلاب اسلامی را هم زمان پرورش دهد؛ و دستگاه های حکمرانی، کیفیت مشارکت و اثرگذاری بانوان را به بخشی از معیارهای سنجش عملکرد خود تبدیل کنند.

زنانی که در میدان های اجتماعی نقش آفرین اند، باید در طراحی قواعد اداره جامعه نیز دیده شوند. نمی توان در بزنگاه های تاریخی از توان و فداکاری آنان بهره گرفت، اما هنگام بازسازی نهادها و تنظیم سازوکارهای آینده، تجربه و ظرفیتشان را به حاشیه راند. جامعه سازی و دولت سازی متناسب با بعثت مردمی، هنگامی کامل تر خواهد شد که نقش آفرینی زنان از حضور در میدان به حضور موثر در معماری حکمرانی امتداد یابد؛ حضوری باهویت، مسئولانه، پایدار و متناسب با ارزش ها و شئون اسلامی.

تمدنی که بانوان را جدی می بیند، تنها از فضیلت های آنان سخن نمی گوید؛ در نظامات خود نیز برای اراده، دانش، تجربه و مسئولیت پذیری آنان جایگاه واقعی تعریف می کند. این، یکی از معیارهای عملی سنجش نسبت میان آرمان تمدنی و واقعیت حکمرانی است. 

علی ترابی