امیرحسین خوش عاقبت
دانشجوی برق صنعتی دانشگاه علمیکاربردی، فعال در برق ساختمان و هوشمندسازی
10 یادداشت منتشر شدهچرا موتور سه فاز می سوزد؟ چهار مسیر خرابی و حفاظت درست در اجرا

چرا موتور پمپ یا فن ساختمان، با وجود فیوز و رله اضافه بار، باز هم می سوزد؟ پاسخ در این واقعیت نهفته است: «داشتن تجهیز حفاظتی» لزوما معادل «پوشش علت اصلی خرابی» نیست. حفاظت در برابر اتصال کوتاه، اضافه بار، قطع فاز و افزایش دمای سیم پیچ، ماموریت های متفاوتی هستند. برای موتورهای القایی سه فاز رایج در تاسیسات ساختمانی، باید چهار وضعیت بحرانی را جداگانه بررسی کنیم: قطع یک فاز، اضافه بار مکانیکی، عدم تعادل ولتاژ شبکه و دفع نشدن گرما.
قطع یک فاز؛ چرا بی متال همیشه کافی نیست؟
با قطع یکی از فازها، جریان فازهای باقی مانده و البته جریان روتور به شدت بالا می رود و موتور در معرض آسیب جدی قرار می گیرد. نکته مهم اجرایی این است که همه ی حفاظت ها در این شرایط واکنش یکسانی ندارند؛ طبق راهنمای اشنایدر، یک رله ی بی متال با مکانیزم تفاضلی (دیفرانسیلی)، تنها تا حد محدودی می تواند در برابر قطع فاز از موتور محافظت کند و عملکردش را نباید معادل رله ی الکترونیکی مجهز به تشخیص اختصاصی قطع فاز دانست.
بنابراین، صرف نصب «بی متال» به معنای حفاظت کامل نیست. باید از روی کاتالوگ قطعه بررسی شود که آیا قابلیت تشخیص قطع فاز و عدم تعادل جریان را دارد و زمان عملکردش مناسب است یا خیر. ضمنا رله اضافه بار به تنهایی مدار قدرت را قطع نمی کند؛ کنتاکت فرمان آن باید در مدار بوبین کنتاکتور قرار گیرد تا با عملکرد رله، تغذیه موتور قطع شود.
برای انتخاب تجهیزات حفاظتی، استاندارد «IEC 60947-4-1:2023» درباره کنتاکتورها و راه اندازهای الکترومکانیکی موتور مرجع اصلی است. بااین حال، ذکر شدن شماره استاندارد روی تجهیز، جای بررسی قابلیت های واقعی تشخیص خطا و سیم بندی درست آن را در زمان اجرا نمی گیرد.
اضافه بار؛ تنظیم حفاظت از روی پلاک، نه حدس
موتوری که دچار اضافه بار شده، بیش ازحد داغ می شود و بازده آن به شدت افت می کند. «ضریب سرویس» مجوز عمومی برای کارکرد مداوم بالاتر از توان نامی نیست؛ راهنمای وزارت انرژی آمریکا این ضریب را صرفا به امکان اضافه بار در شرایط محیطی مطلوب مرتبط دانسته و نسبت به خطرات هم زمانی اضافه بار با افت ولتاژ یا اختلال در سیستم خنک کاری هشدار می دهد.
تنظیم حفاظت موتور نباید با حدس زدن از روی توان کیلووات موتور انجام شود، بلکه باید دقیقا بر مبنای جریان بار کامل درج شده روی پلاک، ضریب سرویس و دستورالعمل سازنده رله باشد. کلیدی که فقط حفاظت اتصال کوتاه دارد، هرگز جایگزین رله اضافه بار نمی شود. البته برخی کلیدهای حفاظت موتور هر دو عملکرد را با هم دارند، اما نوع تجهیز باید در اجرا کاملا مشخص باشد.
برای تحویل اصولی مدار یک موتور، این موارد باید احراز و ثبت شوند:
۱. مبنا قرار گرفتن جریان نامی و شرایط پلاک موتور برای انتخاب و تنظیمات.
۲. تطبیق دقیق تنظیم رله با دستورالعمل شرکت سازنده همان قطعه.
۳. بررسی کامل مسیر فرمان قطع از رله تا کنتاکتور.
۴. احراز جداگانه و مستقل حفاظت اتصال کوتاه و اضافه بار.
عدم تعادل ولتاژ؛ اختلاف کوچک، پیامد بزرگ
نابرابری ولتاژهای خط در پایانه موتور می تواند عدم تعادل جریان بسیار بزرگ تری ایجاد کند. طبق برگه فنی شماره ۷ وزارت انرژی آمریکا، بزرگی عدم تعادل جریان ممکن است ۶ تا ۱۰ برابر عدم تعادل ولتاژ باشد؛ بنابراین نزدیک بودن میانگین ولتاژ به مقدار نامی، به تنهایی نشان دهنده ی سلامت تغذیه نیست.
بر اساس تعریف استاندارد NEMA، درصد عدم تعادل ولتاژ برابر است با صد برابر «بیشترین انحراف ولتاژ خط از میانگین»، تقسیم بر «میانگین سه ولتاژ خط». راهنمای وزارت انرژی توصیه می کند این مقدار در پایانه ی موتور از ۱٪ فراتر نرود و در مقادیر بالاتر از آن، بار مجاز موتور باید مطابق راهنماهای مربوطه کاهش یابد. البته این ۱٪، آستانه قطع یکسانی برای تنظیم همه رله ها و همه کاربردها نیست.
به عنوان یک نمونه محاسباتی برای پمپ موتورخانه: اگر ولتاژهای خط ۴۶۲، ۴۶۳ و ۴۵۵ ولت باشند، میانگین ۴۶۰ ولت و بیشترین میزان انحراف ۵ ولت خواهد بود. بدین ترتیب عدم تعادل ولتاژ حدود ۱٫۱٪ محاسبه می شود. این مثال منتشرشده ثابت می کند که صرف خواندن ولتاژ یک خط کافی نیست و حتما باید هر سه ولتاژ خط اندازه گیری شوند.
حفاظت مناسب باید قابلیت پایش این عدم تعادل را داشته باشد؛ صرف وجود عنوان «کنترل فاز» برای شناخت همه قابلیت های تجهیز کافی نیست. رله های پیشرفته مدیریت موتور می توانند تشخیص قطع فاز و عدم تعادل جریان و ولتاژ را به صورت جداگانه ارائه کنند و انتخاب باید مستند به قابلیت همان مدل باشد.
گرمای محبوس؛ وقتی جریان، همه واقعیت را نشان نمی دهد
دمای بالای محیط، تهویه نامناسب، آلودگی سطوح و اضافه بار، همگی از عوامل اصلی داغ شدن موتور هستند. پس در موتورخانه ای با شرایط دفع حرارت نامناسب، بررسی جریان به تنهایی برای ارزیابی وضعیت کافی نیست؛ زیرا حفاظت مبتنی بر جریان و حفاظت مبتنی بر دمای موتور، اطلاعات یکسانی دریافت نمی کنند.
در این زمینه، استاندارد «IEC 60034-11:2020» درباره الزامات حفاظت حرارتی ماشین های الکتریکی دوار، مرجع بسیار مهمی است. این استاندارد استفاده از آشکارسازها و محافظ های حرارتی تعبیه شده در سیم پیچ استاتور یا دیگر موقعیت های مناسب را برای جلوگیری از آسیب جدی ناشی از اضافه بار حرارتی ضروری می داند. دامنه اعلام شده این استاندارد شامل موتورهای القایی قفس سنجابی سه فاز تک سرعته (با راه اندازی مستقیم یا ستاره مثلث و ولتاژ نامی تا ۱۰۰۰ ولت) است و نباید آن را بدون بررسی به هر موتور و آرایش راه اندازی تعمیم داد.
راهکار اجرایی درست، ترکیب اصلاح شرایط دفع گرما با حفاظت حرارتی متناسب است؛ نه صرفا بالا بردن درجه تنظیم رله تا مدار قطع نشود. استفاده از حسگر حرارتی داخلی در موتور، امکان پایش مستقیم تر دما را فراهم می کند؛ هم زمان حفظ تمیزی سطوح و مسیر تهویه هوای موتور نیز کاملا ضروری است.
جمع بندی
برای پیشگیری از سوختن موتور همیشه باید پرسید: «هر خطا را کدام تجهیز، با چه ورودی و از چه مسیر قطعی مهار می کند؟» مهار قطع فاز به تشخیص مناسب، کنترل اضافه بار به انتخاب و تنظیم درست، مقابله با عدم تعادل به اندازه گیری سه فاز و رفع مشکل گرمای محبوس به اصلاح خنک کاری و حفاظت حرارتی نیاز دارد. قاعده عملی این است: حفاظت کامل، نتیجه تطبیق علت خرابی با روش تشخیص و قطع است، نه وابسته به تعداد تجهیزات داخل تابلو.
منابع:
۱. وزارت انرژی آمریکا، «بهبود عملکرد سامانه های موتور و درایو»، راهنمای عوامل گرمایش و نگهداری موتور.
۲. وزارت انرژی آمریکا، «بهینه سازی سامانه موتورمحور»، تعریف و نمونه محاسبه عدم تعادل ولتاژ.
۳. وزارت انرژی آمریکا، «حذف عدم تعادل ولتاژ»، برگه فنی سامانه های موتور، شماره ۷، با استناد به استاندارد نما ام جی ۱، ویرایش ۲۰۱۱.
۴. اشنایدر الکتریک، «رله های اضافه بار و انتخاب واحدهای حرارتی»، سند ۹۰۶۵سی تی۹۷۰۱.
۵. کمیسیون بین المللی الکتروتکنیک، «ماشین های الکتریکی دوار بخش ۱۱: حفاظت حرارتی»، استاندارد آی ئی سی ۶۰۰۳۴-۱۱:۲۰۲۰.