مهدی صفی آبادی
30 یادداشت منتشر شدهصورت و معنا در هنر کودک و نوجوان؛ از نیت هنرمند تا دریافت مخاطب
صورت و معنا در هنر کودک و نوجوان؛ از نیت هنرمند تا دریافت مخاطب
طرح مسئله در درس صورت و معنا در هنر
با سلام و احترام خدمت استاد گرامی و دوستان عزیز.
با توجه به علاقه و تجربه ای که در حوزه هنر، نمایش و آموزش کودک و نوجوان دارم، مایلم موضوع صورت و معنا را از زاویه ای مطرح کنم که برای من هم جنبه نظری دارد و هم یک دغدغه جدی در فعالیت های هنری و آموزشی محسوب می شود.
پرسش من این است:
در تولید آثار هنری برای کودکان و نوجوانان، چگونه باید میان صورت اثر، معنای موردنظر هنرمند و معنایی که مخاطب واقعا دریافت می کند، ارتباط برقرار کنیم؟
ما در هنر کودک و نوجوان با مخاطبی روبه رو هستیم که تجربه زیسته، توانایی شناختی، قدرت تحلیل، تخیل و درک او از نشانه ها و نمادها در مراحل مختلف رشد، متفاوت است.
ازاین رو، ممکن است یک مفهوم واحد، در قالب های هنری متفاوت، برداشت های کاملا متفاوتی ایجاد کند.
برای مثال، وقتی می خواهیم مفهوم شجاعت را به کودک منتقل کنیم، می توانیم شخصیتی را نشان دهیم که با قدرت جسمانی بر دیگران غلبه می کند یا شخصیتی را به تصویر بکشیم که باوجود ترس، برای کمک به دیگری تصمیم درستی می گیرد.
در هر دو نمونه، ممکن است قصد هنرمند انتقال مفهوم شجاعت باشد؛ اما صورت نمایشی و موقعیت روایی، دو برداشت متفاوت از شجاعت ایجاد می کنند.
در نمونه نخست، کودک ممکن است شجاعت را با قدرت و غلبه بر دیگران مرتبط بداند؛ درحالی که در نمونه دوم، شجاعت می تواند با مسئولیت پذیری، همدلی و انتخاب اخلاقی پیوند پیدا کند.
اینجاست که رابطه صورت و معنا برای من اهمیت ویژه ای پیدا می کند.
به باور من، در هنر کودک و نوجوان، صورت صرفا وسیله ای برای جذاب کردن مفهوم نیست؛ بلکه بخشی از فرایند شکل گیری همان مفهوم است.
این مسئله را می توان در سه سطح بررسی کرد:
سطح نخست؛ صورت و معنا
اینکه رنگ، فرم، حرکت، صدا، شخصیت پردازی و ساختار روایت چگونه در شکل گیری معنای اثر مشارکت می کنند.
سطح دوم؛ ظاهر و باطن
اینکه آنچه کودک در ظاهر یک شخصیت یا رویداد مشاهده می کند، چه نسبتی با ویژگی های درونی، انگیزه ها و ارزش های آن شخصیت دارد.
برای مثال، آیا می توان شخصیتی با ظاهری ترسناک طراحی کرد که در حقیقت مهربان و فداکار باشد؟ چنین تضادی چگونه می تواند به کودک کمک کند تا درباره قضاوت بر اساس ظاهر بازاندیشی کند؟
سطح سوم؛ متن و زیرمتن
اینکه آنچه شخصیت ها بیان می کنند، چه نسبتی با انگیزه ها، احساسات و پیام های ناگفته آن ها دارد.
گاهی شخصیت داستان چیزی می گوید، اما رفتار یا موقعیت نمایشی او معنای دیگری را آشکار می کند.
برای مخاطب کودک، این فاصله میان متن و زیرمتن باید متناسب با تجربه و توانایی درک او طراحی شود؛ نه آن قدر آشکار که فرصت کشف را از بین ببرد و نه آن قدر پیچیده که ارتباط مخاطب با اثر قطع شود.
در این میان، مسئله دیگری نیز مطرح است:
آیا هدف هنر کودک و نوجوان باید انتقال یک معنای مشخص و ازپیش تعیین شده باشد یا فراهم کردن فرصتی برای کشف، تفسیر و ساخت معنا توسط خود کودک؟
به اعتقاد من، هنر کودک و نوجوان نباید صرفا ابزاری برای انتقال مستقیم پیام های آموزشی و اخلاقی باشد.
هنر می تواند فضایی ایجاد کند که کودک در آن با موقعیت ها مواجه شود، پرسش کند، تصمیم بگیرد، پیامد انتخاب ها را ببیند و در نهایت به درک شخصی و آگاهانه تری از مفاهیم برسد.
در چنین رویکردی، کودک تنها دریافت کننده پیام نیست؛ بلکه در فرایند معناسازی مشارکت دارد.
از همین منظر، علاقه مندم بدانم آیا می توان با بهره گیری از نظریه های نشانه شناسی، زیبایی شناسی و روان شناسی رشد، الگویی برای طراحی رابطه صورت و معنا در آثار هنری کودک و نوجوان ارائه کرد؟
الگویی که در آن، ویژگی های رشدی مخاطب، ساختار هنری اثر، زمینه فرهنگی و امکان برداشت های متفاوت کودک به صورت هم زمان مورد توجه قرار گیرند.
در پایان، پرسش اصلی من از استاد محترم این است:
چگونه می توان در هنر کودک و نوجوان، صورت را به گونه ای طراحی کرد که معنا نه صرفا به کودک گفته شود، بلکه در جریان تجربه هنری توسط خود او کشف و درک شود؟
سپاسگزارم.
مهدی صفی آبادی
فعال فرهنگی