جنگ و صلح دو پارادایس غیر قابل جمع اما لازم
میان حقوق بین الملل معاصر و آموزه های اسلامی در حوزه جنگ و صلح، هم در سطح اصول و هم در برخی فروع، هم گرایی قابل توجهی وجود دارد. منع تجاوز، حمایت از غیرنظامیان، اولویت صلح و وجوب وفای به عهد، نقاط مشترک مهمی هستند که می توانند مبنای گفت وگو و همکاری میان دو نظام هنجاری قرار گیرند. پژوهش های تطبیقی تایید می کنند که «اسلام در این زمینه پیشگام بوده است» و اصول حقوق بشردوستانه اسلامی از «خاستگاه الهی، سبقت زمانی، صبغه ابتکاری و ضمانت اجرایی معنوی» برخوردارند (جعفری، ۱۴۰۴: ۲۰).
مطالعه موردی فلسطین بر اساس نظر مشورتی ۱۹ ژوئیه ۲۰۲۴ دیوان بین المللی دادگستری نشان داد که ممنوعیت کسب سرزمین با زور، به عنوان قاعده ای آمره، نقطه تلاقی آشکار حقوق بین الملل و آموزه های اسلامی در باب حرمت عدوان و بغی است. دیوان با تاکید بر اینکه «نگرانی های امنیتی اسرائیل نمی تواند بر اصل ممنوعیت کسب سرزمین با زور غلبه کند» (ICJ Advisory Opinion, 2024: para. 179)، عملا همان قاعده فقهی «الضرورات لا تبیح المحرمات» را در سطح بین المللی به کار گرفت. در عین حال، سکوت دیوان درباره دفاع مشروع و تفاوت در مبنای هنجاری (اراده دولت ها در برابر وحی)، نشان دهنده واگرایی باقی مانده است.
در عین حال، واگرایی در مبانی مشروعیت و وجود نهاد جهاد ابتدایی، چالش های جدی ای ایجاد می کند که نمی توان آن ها را نادیده گرفت. با این حال، با تکیه بر اجتهاد پویا و تفسیر مقاصدی، و با توجه به تجربه های عملی مانند فتوای دفاعی مرجعیت شیعه، موضع حقوقی ایران در قبال تحریم ها، و رویه دولت های اسلامی در محکومیت نقض حقوق بشردوستانه در یمن و فلسطین، می توان از ظرفیت فقه اسلامی برای تقویت حقوق بین الملل بشردوستانه و پیشبرد دیپلماسی صلح بهره گرفت. رویکرد مطلوب، نه جایگزینی یکی از دو نظام با دیگری، بلکه بهره گیری از ظرفیت های مکمل آن ها در جهت کاهش رنج انسان ها در مخاصمات مسلحانه و تقویت صلح عادلانه است.