سرانه مطالعه و فرهنگ کتابخوانی در ایران به مناسبت ۲۴ آبان روز کتاب و کتابدار و هفته کتاب و کتابخوانی
کتابخوانی در ایران و جهان؛ از وضعیت موجود تا ضرورت بازنگری در فرهنگ مطالعه بررسی آماری، تطبیقی و تحلیلی سرانه مطالعه به مناسبت ۲۴ آبان، روز کتاب و کتابخوانی
کتاب از دیرباز یکی از مهم ترین ابزارهای انتقال دانش، فرهنگ، تجربه و اندیشه در جوامع بشری بوده است. بسیاری از تحولات علمی، فرهنگی، اجتماعی و تمدنی جهان، حاصل توجه انسان به مطالعه، پژوهش و اندیشه ورزی بوده اند. کتاب نه تنها وسیله ای برای افزایش اطلاعات و آگاهی است، بلکه نقش مهمی در پرورش تفکر انتقادی، تقویت قدرت تحلیل، گسترش خلاقیت و شکل گیری شخصیت فردی و اجتماعی انسان دارد. در دنیای امروز، با گسترش فناوری های ارتباطی، شبکه های اجتماعی و منابع اطلاعاتی دیجیتال، شیوه دسترسی انسان ها به اطلاعات تغییر کرده است؛ اما اهمیت مطالعه عمیق و هدفمند همچنان پابرجاست. در واقع، در شرایطی که حجم اطلاعات در دسترس انسان ها روزبه روز افزایش می یابد، توانایی انتخاب، تحلیل و ارزیابی اطلاعات به یکی از مهم ترین مهارت های زندگی تبدیل شده است؛ مهارتی که کتاب خوانی می تواند نقش موثری در پرورش آن داشته باشد.
در ایران، ۲۴ آبان ماه به عنوان روز کتاب، کتابخوانی و کتابدار نام گذاری شده است. این مناسبت فرصتی برای بازنگری در جایگاه کتاب در زندگی فردی و اجتماعی، بررسی وضعیت مطالعه در کشور و مقایسه آن با سایر جوامع است. پرسش اساسی این است که جامعه ایران تا چه اندازه با فرهنگ مطالعه ارتباط دارد و آیا میزان کتابخوانی در کشور با ظرفیت های فرهنگی، تاریخی و علمی آن تناسب دارد؟ وضعیت کتابخوانی در ایران؛ نگاهی به آمارها یکی از مهم ترین شاخص های بررسی فرهنگ مطالعه، میزان زمانی است که افراد در طول روز به خواندن کتاب اختصاص می دهند. البته در بررسی سرانه مطالعه باید به این نکته توجه داشت که تعریف مطالعه در پژوهش های مختلف یکسان نیست. برخی مطالعات فقط کتاب های غیردرسی را محاسبه می کنند، در حالی که برخی دیگر روزنامه ها، نشریات، کتاب های الکترونیکی، کتاب های صوتی و حتی متون دینی را نیز در نظر می گیرند. براساس نظرسنجی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات که در آبان ماه ۱۴۰۴ با مشارکت ۱۲۳۴ نفر از شهروندان بالای ۱۸ سال انجام شده است، ۴۱٫۱ درصد پاسخگویان اعلام کرده اند که کتاب می خوانند و ۵۸٫۹ درصد گفته اند که کتاب خوان نیستند. همچنین میانگین مطالعه روزانه در میان افرادی که کتاب می خوانند، ۲۶٫۶ دقیقه و با احتساب تمام پاسخگویان، حدود ۱۰٫۹ دقیقه گزارش شده است. این تفاوت نشان می دهد که بخش قابل توجهی از جامعه ارتباط مستمر و منظمی با کتاب ندارد و یکی از چالش های اصلی کشور، گسترش جمعیت کتابخوان است. در این نظرسنجی، رمان و داستان با سهم ۲۱٫۲ درصدی، کتاب های تاریخی با ۱۵٫۴ درصد، کتاب های روان شناسی و تربیتی با ۱۴٫۷ درصد و کتاب های تخصصی با ۱۴٫۵ درصد، از موضوعات مورد توجه کتاب خوانان بوده اند. از نظر قالب مطالعه نیز کتاب چاپی همچنان جایگاه مهمی دارد؛ به طوری که ۵۲٫۴ درصد پاسخگویان کتاب چاپی، ۱۸٫۵ درصد کتاب الکترونیکی و ۱۱٫۷ درصد کتاب صوتی را ترجیح داده اند. یکی از نکات قابل توجه در این آمار، موانع مطالعه در جامعه است. کمبود وقت، خستگی ذهنی، مشکلات اقتصادی و هزینه تهیه کتاب از جمله عواملی هستند که بر میزان مطالعه مردم تاثیر می گذارند. در واقع، نمی توان پایین بودن میزان مطالعه را صرفا به بی علاقگی افراد نسبت داد؛ بلکه شرایط اقتصادی، اجتماعی، خانوادگی و فرهنگی نیز در شکل گیری عادت مطالعه نقش دارند. آیا سرانه مطالعه ایرانیان فقط دو دقیقه در روز است؟در سال های گذشته، عدد دو دقیقه به عنوان سرانه مطالعه ایرانیان بارها در رسانه ها مطرح شده است؛ اما این عدد را نمی توان بدون بررسی منبع، سال آماری و روش محاسبه، به عنوان یک واقعیت قطعی پذیرفت. براساس برخی داده های مرکز آمار ایران، میزان مطالعه کتاب و نشریات در سال ۱۳۹۹ حدود ۱۶٫۶ دقیقه در روز گزارش شده است. در برخی محاسبات محدودتر که کتاب های دینی و سایر اقلام مطالعه را کنار گذاشته اند، ارقام پایین تری به دست آمده است. بنابراین، برای بررسی علمی وضعیت کتاب خوانی ایران باید مشخص باشد که منظور از مطالعه چیست، چه گروه سنی مورد بررسی قرار گرفته اند و آیا افراد غیرکتاب خوان نیز در محاسبه میانگین حضور دارند یا خیر. به همین دلیل، مقایسه آمارهای مختلف بدون توجه به روش اندازه گیری می تواند موجب برداشت های نادرست شود. مقایسه کتابخوانی ایران با برخی کشورهای جهان و کشورهای مسلمان مقایسه وضعیت مطالعه ایران با سایر کشورها می تواند تصویری روشن تر از جایگاه فرهنگی و اجتماعی کتاب خوانی ارائه دهد. البته باید توجه داشت که آمارهای بین المللی از نظر جامعه آماری، سال گردآوری و تعریف مطالعه کاملا یکسان نیستند.
در ایالات متحده آمریکا، براساس نظرسنجی مرکز پژوهشی پیو در سال ۲۰۲۵، حدود ۷۵ درصد بزرگسالان اعلام کرده اند که طی ۱۲ ماه گذشته دست کم بخشی از یک کتاب چاپی، الکترونیکی یا صوتی را خوانده یا شنیده اند. همچنین براساس گزارش اداره آمار کار آمریکا، میانگین مطالعه روزانه با هدف علاقه شخصی در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۶ دقیقه بوده است. در ترکیه، طبق آمار سال ۲۰۲۲، حدود ۳۱ درصد افراد بالای ۱۵ سال اعلام کرده اند که طی ۱۲ ماه گذشته دست کم یک کتاب خوانده اند. در عربستان سعودی نیز براساس پیمایش فرهنگی سال ۲۰۲۴، حدود ۴۸٫۵ درصد افراد در گروه مورد بررسی خود را کتاب خوان معرفی کرده اند. در امارات متحده عربی، شاخص ملی مطالعه سال ۲۰۲۵ نشان می دهد که میانگین مطالعه کتاب چاپی حدود شش جلد و کتاب دیجیتال و صوتی حدود ۹ جلد در سال بوده است. همچنین میانگین زمان مطالعه هفتگی حدود شش ساعت گزارش شده است. این داده ها نشان می دهند که در برخی کشورهای منطقه، برنامه ریزی و سرمایه گذاری در حوزه فرهنگ مطالعه مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، به دلیل تفاوت روش های سنجش، نمی توان این ارقام را به عنوان یک رتبه بندی قطعی میان کشورها در نظر گرفت. وضعیت تولید کتاب و صنعت نشر در ایران و کشورهای دیگریکی دیگر از شاخص های قابل بررسی، میزان تولید کتاب و تعداد نسخه های منتشرشده به ازای جمعیت است. بر اساس آمارهای منتشرشده، در ایران طی سال ۱۴۰۴ حدود ۹۳٫۵ میلیون نسخه کتاب تولید شده است؛ یعنی به صورت تقریبی یک نسخه به ازای هر نفر از جمعیت کشور. در ترکیه نیز در سال ۲۰۲۵ حدود ۴۰۷٫۸ میلیون نسخه کتاب چاپی دارای مجوز تولید شده است که با احتساب جمعیت این کشور، حدود ۸٫۲ نسخه به ازای هر نفر می شود. البته این رقم شامل کتاب های درسی رایگان نیز هست و بنابراین مقایسه مستقیم آن با آمار ایران باید با احتیاط انجام شود. این تفاوت ها می توانند نشانه ای از ظرفیت بازار نشر، میزان تولید، نظام توزیع و دسترسی به کتاب باشند؛ اما تولید بیشتر کتاب لزوما به معنای مطالعه بیشتر مردم نیست. از سوی دیگر، کاهش شمارگان متوسط کتاب های منتشرشده در ایران، افزایش هزینه های تولید، مشکلات اقتصادی ناشران و کاهش قدرت خرید خانوارها از جمله مسائلی هستند که می توانند بر وضعیت صنعت نشر و دسترسی عمومی به کتاب تاثیر بگذارند. چرا مردم کمتر کتاب می خوانند؟کاهش ارتباط مردم با کتاب را باید پدیده ای چندبعدی دانست. عوامل مختلفی در شکل گیری یا تضعیف عادت مطالعه نقش دارند که مهم ترین آن ها عبارت اند از: ۱. مشکلات اقتصادی و هزینه تهیه کتاب: افزایش قیمت کتاب و کاهش قدرت خرید خانوارها باعث می شود مطالعه در اولویت های پایین تری قرار گیرد. ۲. کمبود وقت و مشغله های روزمره: بسیاری از افراد به دلیل اشتغال، مسئولیت های خانوادگی و فشارهای زندگی فرصت کافی برای مطالعه پیدا نمی کنند. ۳. گسترش شبکه های اجتماعی و محتوای کوتاه: استفاده گسترده از تلفن همراه و شبکه های اجتماعی، الگوی مصرف اطلاعات را تغییر داده است. دسترسی سریع به مطالب کوتاه ممکن است فرصت مطالعه عمیق و مستمر را کاهش دهد. ۴. ضعف عادت مطالعه در خانواده: کودکانی که در محیط خانوادگی با کتاب و مطالعه ارتباطی ندارند، ممکن است در آینده نیز کمتر به مطالعه علاقه مند شوند. ۵. کمبود جذابیت برنامه های ترویج کتابخوانی: برخی برنامه های فرهنگی به جای ایجاد علاقه و انگیزه، بر اجبار، تکلیف و تعداد کتاب های خوانده شده تاکید می کنند. ۶. ضعف دسترسی به کتابخانه ها و منابع مطالعاتی: نبود کتابخانه مناسب، تنوع محدود منابع و دشواری دسترسی به کتاب های مورد علاقه، از موانع گسترش مطالعه است. نقش خانواده و نظام آموزش وپرورش در ترویج فرهنگ مطالعه خانواده و مدرسه دو نهاد اساسی در شکل گیری عادت مطالعه هستند. اگرچه آموزش مهارت خواندن از دوران ابتدایی آغاز می شود، اما تبدیل این مهارت به علاقه و عادت پایدار نیازمند برنامه ریزی تربیتی و فرهنگی است. مدرسه نباید صرفا محلی برای آموزش محتوای کتاب های درسی و آماده سازی دانش آموزان برای امتحان باشد؛ بلکه باید محیطی برای پرورش انسان های پرسشگر، خلاق، اهل مطالعه و علاقه مند به یادگیری مادام العمر فراهم کند. ایجاد کتابخانه های جذاب مدرسه ای، اختصاص زمان مشخص به مطالعه آزاد، معرفی کتاب های متناسب با سن و علاقه دانش آموزان، برگزاری نشست های کتابخوانی و مشارکت خانواده ها در فعالیت های مطالعاتی می تواند به تقویت فرهنگ مطالعه کمک کند. همچنین معلمان می توانند با معرفی کتاب های غیردرسی، ایجاد فرصت گفت وگو درباره مطالب خوانده شده و تشویق دانش آموزان به انتخاب آزادانه کتاب، نقش مهمی در شکل گیری علاقه به مطالعه ایفا کنند.