از نقشه برداری دانش تا سنجش فاصله علم و جامعه : انتشار دو پژوهش مکمل درباره هوش مصنوعی و رفتار اطلاع یابی
دو پژوهش علمی با رویکردهای مکمل، به بررسی ساختار دانش علمی در حوزه هوش مصنوعی و رفتار اطلاع یابی و میزان هم راستایی آن با نیازها و تقاضای عمومی کاربران پرداخته اند.
دو مقاله پژوهشی با محوریت «هوش مصنوعی و رفتار اطلاع یابی» در دو نشریه علمی کشور منتشر شده اند. این پژوهش ها با بهره گیری از روش های علم سنجی، تحلیل تطبیقی و بررسی داده های علمی و جستجوهای عمومی، ابعاد متفاوتی از تحولات این حوزه میان رشته ای را بررسی کرده اند.

مقاله نخست با عنوان «واگرایی یا هم گرایی زبان علم و تقاضای عمومی در حوزه هوش مصنوعی و رفتار اطلاع یابی: تحلیل تطبیقی گوگل ترندز و وب آو ساینس»، در نشریه تحقیقات کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاهی، دوره ۶۰، شماره ۲، سال ۱۴۰۵، صفحات ۱ تا ۲۸ منتشر شده است.
این پژوهش با مقایسه داده های پایگاه وب آو ساینس به عنوان بازتاب دهنده تولیدات علمی و گوگل ترندز به عنوان نماینده رفتار جستجوی عمومی، میزان هم راستایی زبان علمی با علایق و نیازهای اطلاعاتی کاربران را در ابعاد جغرافیایی، زمانی، واژگانی و مفهومی بررسی می کند.
یافته های پژوهش حاکی از وجود واگرایی قابل توجه میان ادبیات تخصصی جامعه علمی و زبان مورد استفاده عموم کاربران در جستجوهای اینترنتی است. نتایج همچنین بر ضرورت توجه پژوهشگران و طراحان سامانه های اطلاعاتی هوشمند به زبان، علایق و نیازهای واقعی کاربران تاکید دارد.
این مقاله به قلم محمدرضا آرانی، یگانه داستار، علی منصوری و مرتضی محمدی استانی، از گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشکده علوم تربیتی و روان شناسی دانشگاه اصفهان، منتشر شده است.
مقاله دوم با عنوان «نقشه یابی علمی حوزه هوش مصنوعی و رفتار اطلاع یابی: تحلیل روندها و خوشه های موضوعی در وب آو ساینس»، در فصلنامه بازیابی دانش و نظام های معنایی، دوره ۱۳، شماره ۴۷، سال ۱۴۰۵، صفحات ۱ تا ۲۷ انتشار یافته است.
این پژوهش با استفاده از روش علم سنجی و تحلیل نظام مند تولیدات علمی نمایه شده در پایگاه وب آو ساینس طی سال های ۱۹۷۶ تا ۲۰۲۵، به شناسایی روندهای انتشار، بازیگران علمی، ساختار مفهومی و خوشه های موضوعی حوزه هوش مصنوعی و رفتار اطلاع یابی پرداخته است.
یافته های پژوهش ضمن نشان دادن رشد چشمگیر تولیدات علمی در سال های اخیر، هفت محور موضوعی اصلی را شناسایی کرده اند: سلامت دیجیتال و اعتماد و سوگیری، یادگیری عمیق، پردازش زبان طبیعی، داده کاوی و بازیابی اطلاعات، هوش مصنوعی مولد و اخلاق، سیستم های توصیه گر و شخصی سازی و الگوریتم ها و بازیابی اطلاعات موسیقی. همچنین، نتایج بر غلبه رویکردهای فنی و فناورانه و ضرورت توجه بیشتر به ابعاد انسانی، شناختی و اخلاقی در این حوزه تاکید دارند.
این مقاله به قلم یگانه داستار، محمدرضا آرانی، احمد شعبانی و فاطمه دارستانی فراهانی، از گروه های علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه اصفهان و دانشگاه قم، منتشر شده است.
دو پژوهش مکمل؛ از شناخت ساختار علم تا سنجش ارتباط آن با جامعه
وجه تمایز و اهمیت این دو پژوهش، مکمل بودن رویکردهای آن هاست. مقاله نخست به بررسی رابطه میان تولیدات علمی و تقاضای عمومی می پردازد و میزان فاصله یا هم گرایی زبان تخصصی علم با رفتار جستجوی کاربران را تحلیل می کند؛ در حالی که مقاله دوم، ساختار درونی دانش علمی، روندهای پژوهشی و خوشه های موضوعی این حوزه را ترسیم می کند.
به بیان دیگر، یکی از پژوهش ها نشان می دهد دانش علمی در حوزه هوش مصنوعی و رفتار اطلاع یابی چگونه شکل گرفته و در چه مسیرهایی توسعه یافته است و پژوهش دیگر بررسی می کند که این مسیر علمی تا چه اندازه با علایق و نیازهای اطلاعاتی جامعه هم راستاست.
در مجموع، این دو مطالعه با ارائه تصویری چندبعدی از تحولات حوزه هوش مصنوعی و رفتار اطلاع یابی، بر ضرورت تقویت مطالعات میان رشته ای و حرکت به سمت توسعه سامانه های اطلاعاتی هوشمند، انسان محور و متناسب با نیازهای واقعی کاربران تاکید می کنند. نتایج آن ها می تواند در جهت دهی به پژوهش های آینده در حوزه علم اطلاعات و دانش شناسی، هوش مصنوعی، بازیابی اطلاعات و تعامل انسان و فناوری موثر باشد.
مشخصات و دسترسی به مقالات:
۱. خرم آبادی آرانی، محمدرضا، داستار، یگانه، منصوری، علی و محمدی استانی، مرتضی. (۱۴۰۵). واگرایی یا هم گرایی زبان علم و تقاضای عمومی در حوزه هوش مصنوعی و رفتار اطلاع یابی: تحلیل تطبیقی گوگل ترندز و وب آو ساینس. تحقیقات کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاهی، ۶۰(۲)، ۱–۲۸.
https://doi.org/10.22059/jlib.2026.419682.1837
۲. داستار، یگانه، خرم آبادی آرانی، محمدرضا، شعبانی، احمد و دارستانی فراهانی، فاطمه. (۱۴۰۵). نقشه یابی علمی حوزه هوش مصنوعی و رفتار اطلاع یابی: تحلیل روندها و خوشه های موضوعی در وب آو ساینس. فصلنامه بازیابی دانش و نظام های معنایی، ۱۳)۴۷(، ۱–۲۷.
https://doi.org/10.22054/jks.2026.89953.1754