نقشه یابی علمی حوزه هوش مصنوعی و رفتار اطلاع یابی: تحلیل روندها و خوشه های موضوعی در وب آو ساینس

هدف از این پژوهش تحلیل تولیدات علمی نمایه شده مرتبط با نقش هوش مصنوعی در تحول رفتار اطلاع یابی در پایگاه استنادی وب آو ساینس در این حوزه است. پژوهش حاضر از نوع مطالعات کاربردی و با رویکرد علم سنجی است. داده ها با استفاده از راهبرد جستجوی پیشرفته در پایگاه وب آو ساینس در بازه زمانی ۱۹۷۶ تا ۲۰۲۵ استخراج شدند. تحلیل ها با بهره گیری از نرم افزارهای اکسل و آر. استودیو و پکیج بیبلیومتریکس انجام گرفت. یافته های پژوهش نشان می دهد که حوزه «هوش مصنوعی در تحول رفتار اطلاع یابی» در سال های اخیر رشد شتابانی داشته است؛ به طوری که بیش از ۳۹ درصد از ۱۹۰۲ رکورد استخراج شده از پایگاه مذکور متعلق به سال های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ است. ایالات متحده امریکا با ۳۹۲ مقاله بیشترین سهم را در تولید علم دارد و دانشگاه هاروارد (۳۳ مقاله) و نویسنده لئو (۹ مقاله) به ترتیب در رتبه های نخست موسسات و نویسندگان قرار دارند. بیشترین مقالات به زبان انگلیسی (۹۸.۳ درصد) و در حوزه علوم کامپیوتر (۹۶۵ مقاله) منتشر شده اند. تحلیل خوشه ای کلیدواژه ها هفت محور موضوعی را آشکار کرد که شامل سلامت دیجیتال، الگوریتم های یادگیری ماشین، پردازش زبان طبیعی، هوش مصنوعی تولیدی، سیستم های پیشنهاددهنده و بازیابی اطلاعات تخصصی (مانند موسیقی) می شود. درنتیجه، حوزه موردمطالعه یک زمینه میان رشته ای پویا است که از تعامل فناوری های پیشرفته هوش مصنوعی با ابعاد رفتاری، اخلاقی و اجتماعی رفتار اطلاع یابی شکل گرفته است. هرچند تمرکز اولیه بیشتر بر جنبه های فنی بوده؛ اما گسترش سیستم های تولیدی و تعاملی در سال های اخیر، لزوم بازنگری در مفاهیمی چون اعتماد، اخلاق و عدالت اطلاعاتی را پررنگ تر کرده است. در این مسیر، حوزه های علوم انسانی به تدریج جایگاه موثرتری در گفتمان این زمینه یافته اند؛ بااین حال، تداوم این روند و جلوگیری از گرایش به سمت سیستم های صرفا فنی محور، مستلزم گسترش همکاری های بین رشته ای عمیق تر، توجه به پیامدهای شناختی تعامل کاربران با هوش مصنوعی و توسعه چارچوب های اخلاقی برای سیستم های اطلاع یابی هوشمند است.

کلیدواژه ها:

رفتار اطلاع یابی ، هوش مصنوعی ، مطالعات کاربردی ، پایگاه استنادی وب آوساینس