خوانش جامعه شناختی–امنیتی و تاریخی از رقابت ایران و رژیم صهیونیستی در مصر پس از انقلاب ۲۰۱۱

در روزهایی که میدان تحریر قاهره پر از شعار و جمعیت بود و تصاویر سقوط مبارک به سراسر جهان مخابره می شد، کمتر کسی به این می اندیشید که در پشت این صحنه پرهیاهو، رقابتی آرام و بی صدا بر سر آینده مصر آغاز شده است؛ رقابتی نه فقط میان دو سرویس اطلاعاتی، بلکه میان دو روایت از «تهدید»، «هویت» و «مشروعیت». ایران و رژیم صهیونیستی، دو بازیگری که سال ها یکدیگر را تهدید وجودی می خوانند، در خلا قدرت پس از مبارک به میدانی وارد شدند که در آن پرسش اصلی این نبود که «چه کسی اطلاعات بیشتری دارد»، بلکه این بود که «چه کسی می تواند تعریف کند که تهدید چیست و چه کسی حافظ امنیت است». همین پرسش، رقابتی نامتقارن را شکل داد که نتیجه اش نه پیروزی قطعی یکی از طرفین، بلکه تثبیت بی اعتمادی نهادینه، گسترش نظارت و امنیت سازی روزمره در مصر بود.

برای فهم این رقابت، نمی توان به زبان ساده «جاسوسی» و «ضدجاسوسی» بسنده کرد. آنچه در مصر پس از ۲۰۱۱ رخ داد، نمونه ای از آن است که جامعه شناسی امنیت آن را «امنیت سازی» می نامد: انتقال یک امر از حوزه سیاست عادی به حوزه تهدید وجودی، به گونه ای که اقدامات فوق العاده را توجیه پذیر می کند. در این میدان، سه روایت رقیب شکل گرفت: ایران رژیم صهیونیستی و نظم منطقه ای تحت حمایت غرب را تهدید وجودی می دانست؛ رژیم صهیونیستی ایران و شبکه های اسلام گرا را عامل بی ثباتی و تهدید وجودی معرفی می کرد؛ و دولت مصر «دست خارجی» و «تروریسم» را تهدید اصلی می خواند. این سه روایت نمی توانستند هم زمان در یک میدان مشروعیت یابند. اما نکته ظریف آن است که تهدید وجودی پیش از هر چیز یک ساخت اجتماعی است که در آینه تجربه تاریخی شکل می گیرد. در سطح هستی شناختی، بازیگران نه فقط به امنیت فیزیکی، بلکه به تداوم روایت از خود نیاز دارند و «دشمن وجودی» بخشی از این روایت است. هراس از نفوذ خارجی و حملات سایبری، مصر را به جامعه ای از خطرهای پراکنده تبدیل کرد و پذیرش عمومی نظارت را افزایش داد. رسانه ها نیز با بازتولید شایعات، نوعی هراس اخلاقی ساختند که در آن بازیگران خارجی به «دشمنان مردمی» تبدیل شدند.

اما چرا برخی بازیگران در این میدان سرمایه بیشتری دارند و چرا برخی روایت های تهدید در جامعه مصر آسان تر پذیرفته می شوند؟ پاسخ را باید در جامعه شناسی تاریخی جست وجو کرد. دولت سازی از رهگذر جنگ شکل می گیرد و جنگ و تهدید، نه فقط ابزار سیاست، بلکه سازوکار مشروعیت سازی و انسجام بخشی داخلی است. رژیم صهیونیستی به عنوان دولتی که در وضعیت جنگ دائمی متولد شد، هویت امنیتی خود را در تقابل با «دشمن وجودی» ساخت. صهیونیسم دینی، تجربه هولوکاست، جنگ های ۱۹۴۸، ۱۹۶۷ و ۱۹۷۳، و فرهنگ سیاسی «دشمن همیشه حاضر»، زمینه ای فراهم کرده که روایت «ماموریت الهی» در آن قابل طرح و پذیرش باشد. ایران نیز با میراث انقلاب ۱۹۷۹ و تجربه جنگ هشت ساله با عراق، هویت امنیتی خود را در آینه دشمنی و مقاومت ساخت. در هر دو مورد، جنگ و تهدید، سازوکار هویت سازی و مشروعیت سازی بوده است. در اینجا باید تاکید کرد که باورهای دینی و روایت های توطئه را نمی توان از تحلیل اجتماعی کنار گذاشت؛ این ها واقعیت های اجتماعی اند و جامعه شناسی از دورکیم و وبر تا مایکل مان وظیفه دارد آن ها را نه با معیار صدق و کذب، بلکه به عنوان نظام های معنایی، منابع قدرت ایدئولوژیک و کنش های امنیت ساز مطالعه کند. وبر در اخلاق پروتستانی نشان داد باور دینی می تواند نیروی محرک تحول اجتماعی باشد و مان قدرت ایدئولوژیک را یکی از چهار منبع بنیادین قدرت می داند. بنابراین اگر بازیگری چون نتانیاهو واقعا خود را در چارچوب یک رسالت دینی می بیند، این باور—مستقل از صدق الهیاتی اش—پیامدهای رفتاری دارد و باید در تحلیل وارد شود. آنچه محل احتیاط است، نه «دینی بودن» تبیین، بلکه خطر تقلیل گرایی و معیار شواهد است: اگر تحلیلگر روایت «ماموریت الهی» را تنها یا اصلی ترین تبیین بپذیرد، دچار همان مشکلی می شود که یک تبیین صرفا اقتصادی یا صرفا ژئوپلیتیک دارد. وابستگی مسیری نیز توضیح می دهد که چگونه انتخاب های تاریخی، گزینه های آینده را محدود می کنند: پیمان کمپ دیوید ۱۹۷۹ رژیم صهیونیستی را به شریک نهادی امنیت مصر تبدیل کرد و شبکه ای از همکاری های اطلاعاتی و امنیتی پدید آورد که حتی پس از مبارک نیز تداوم یافت. در مقابل، ایران با میراث انقلاب ۱۹۷۹ و هویت «دولت مقاومت» وارد میدان شد؛ هویتی که سرمایه اجتماعی–مذهبی قابل توجهی برایش ایجاد کرد، اما در مصر به دلیل تاریخ خصومت، بدبینی نهادهای دینی سنی و اتهام های مستمر به بی ثبات سازی، به سرمایه نهادی تبدیل نشد. مفهوم «دولت در جامعه» نیز نشان می دهد که نفوذ خارجی تنها با نفوذ در دستگاه دولت ممکن نیست؛ نیازمند نفوذ در شبکه های اجتماعی، دینی و محلی است و ایران در این سطح با مقاومت تاریخی و هویتی روبه رو شد.

در این میان، کتاب «ماموریت الهی اسرائیل علیه ایران» نوشته آئرون برنشتاین، که در منابع ایرانی به عنوان افسر چهل ساله سابق موساد معرفی شده و در فروردین ۱۴۰۴ توسط معاونت اطلاعات ارتش جمهوری اسلامی ایران با ترجمه محمد مهدی حاجیان در تیراژ محدود منتشر شده است، نمونه ای عینی از صورت بندی روایت امنیتی الهی است. ساختار ده فصلی کتاب از «رسالت مسیحایی» آغاز و به «سناریوی گسترده طرح جامع حمله» و «پیامدهای ژئوپلیتیکی» ختم می شود؛ ساختاری که خود نشان دهنده پیوند بنیادین میان الهیات، راهبرد نظامی و کنش اطلاعاتی است. نویسنده استدلال می کند که پس از وقایع هفتم اکتبر ۲۰۲۳، دکترین امنیتی رژیم صهیونیستی از «مهار» به «نابودی تهدیدات» تغییر یافته است. در قلب این تغییر، شخص بنیامین نتانیاهو قرار دارد که نویسنده معتقد است ماموریت خود را یک «رسالت مسیحایی» برای حفاظت از بقای قوم یهود در برابر تهدیدات وجودی، به ویژه ایران، می بیند. این هسته روایی، دقیقا همان امنیت سازی الهیاتی است: انتقال یک تهدید سیاسی به سطح یک تهدید وجودی مقدس که پاسخ به آن نه یک انتخاب راهبردی، بلکه یک تکلیف دینی–تاریخی است. کتاب یک سناریوی مشخص برای درگیری گسترده ارائه می دهد: مرحله نخست حمله باید با ترور رهبر ایران آغاز شود و سپس با اتکا به شورش های خیابانی پس از حمله، پرونده جمهوری اسلامی در شش روز بسته شود. اگر این مرحله موفق نباشد، در موج دوم، با فعال سازی گسل های قومی و تجهیز گروه های تجزیه طلب در پیرامون ایران، آشوب ها تشدید شده و زمینه برای حمله نهایی و تجزیه کشور فراهم می گردد. کتاب تاکید می کند که اجرای این سناریو بر ترکیبی از هوش مصنوعی، جنگ سایبری، عملیات اطلاعاتی و قدرت هوایی تکیه دارد و فصل هفتم آن به طور مشخص به سلاح های هسته ای رژیم صهیونیستی و سناریوی کاربرد آن می پردازد. این تاکید بر ابزارهای فنی، روایت الهیاتی را از سطح صرفا اعتقادی خارج و به یک دکترین عملیاتی تبدیل می کند.

نکته مهم آن است که این کتاب در ایران چگونه به کار گرفته شده است. مقامات ایرانی، از جمله عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، به این کتاب به عنوان سند اثباتی برای انتساب ناامنی ها و ترورها در مرزهای جنوب شرقی به رژیم صهیونیستی استناد می کنند. رئیس سازمان انرژی اتمی نیز با ارجاع به این کتاب، آن را شاهدی بر «ماموریت الهی برای نابودی ایران» می داند. بنابراین، کتاب نه فقط یک روایت از نیت رژیم صهیونیستی، بلکه به ابزاری برای امنیت سازی معکوس در ایران تبدیل شده است: تهدید رژیم صهیونیستی را به عنوان یک امر وجودی و مقدس تعریف می کند و از این طریق، اقدامات امنیتی و سرکوبگرانه داخلی را توجیه پذیر می سازد. با این حال، از منظر تحلیل جامعه شناختی، این کتاب را باید در سه سطح هم زمان جدی گرفت و محدودیت های هر سطح را شناخت. در سطح نخست، کتاب به عنوان موضوع تحلیل قرار می گیرد: یک روایت امنیتی الهی که خودش واقعیت اجتماعی است و باید در چارچوب مطالعات نظریه توطئه و جامعه شناسی معرفت بررسی شود. در سطح دوم، به عنوان عامل تبیینی وارد می شود: روایت دینی به مثابه قدرت ایدئولوژیک و کنش امنیت ساز، پیامدهای رفتاری مستقل دارد و بی توجهی به آن ناقص است. در سطح سوم، به عنوان چارچوب تبیینی خود تحلیلگر، محدودیت هایی وجود دارد: اگر کتاب تنها یا اصلی ترین تبیین سیاست رژیم صهیونیستی پذیرفته شود، تحلیل دچار تقلیل گرایی و مسئله انتساب می شود؛ همان محدودیتی که برای تبیین های صرفا ژئوپلیتیک یا اقتصادی نیز وجود دارد. بنابراین، نقد روشی بر کتاب نه نفی جایگاه تبیین های دینی، بلکه تاکید بر این نکته است که این تبیین ها باید در کنار تبیین های ساختاری—دولت سازی جنگ محور، هویت امنیتی شکل گرفته در آینه دشمنی و امنیت هستی شناختی—و با همان استانداردهای شواهد قرار گیرند. کتاب روایتی یک سویه ارائه می دهد و نقش متقابل ایران در بازتولید چرخه تهدید را نادیده می گیرد؛ تحلیل جامعه شناختی باید این روایت را در کنار روایت متقابل ایران قرار دهد تا تقارن روایی و نامتقارنی سرمایه ای را نشان دهد.

با بازگشت به میدان مصر، می توان گفت رژیم صهیونیستی توانست خوانش خود از ایران به عنوان تهدید وجودی را با سرمایه نهادی—ارتباط با ارتش مصر، شبکه های اطلاعاتی بلندمدت، همکاری امنیتی در سینا—پیوند بزند و آن را به سیاست عمومی مصر تبدیل کند. ایران اما نتوانست خوانش خود از رژیم صهیونیستی به عنوان تهدید وجودی را به همان اندازه در نهادهای مصری نهادینه کند، زیرا سرمایه نهادی اش در مصر محدود بود و مقاومت تاریخی و هویتی نهادهای دینی و امنیتی مصر در برابر نفوذ ایران بالا بود. دولت مصر نیز با اتکا به میراث دولت سازی نظامی و روایت «ثبات»، از هر دو طرف برای بازتولید اقتدار خود بهره برد: «دست خارجی» بهانه ای برای سرکوب و نظارت گسترده شد. این وضعیت نمونه ای از امنیت سازی روزمره است؛ امنیت از حوزه نهادهای رسمی به اینترنت، دانشگاه، مسجد و زندگی روزمره گسترش می یابد و پذیرش عمومی نظارت را افزایش می دهد. در سطح هویتی نیز رقابت بر سر مصر، رقابتی بر سر امنیت هستی شناختی بود: ایران خود را «مرکز مقاومت» و «پیشرو بیداری اسلامی» می دید، رژیم صهیونیستی خود را «جزیره ثبات» و «شریک مسئول» می خواند، و مصر در جست وجوی هویت «رهبر جهان عرب» بود. این سه روایت نمی توانستند هم زمان در یک میدان مشروعیت یابند. عملیات سایبری گروه هایی مانند MuddyWater نیز، مستقل از مسئله مناقشه برانگیز انتساب، در سطح اجتماعی هراس سایبری تولید می کنند؛ هراس از قطع برق، اختلال بانکی و نشت داده ها، مصر را به جامعه ای از خطرهای پراکنده تبدیل می کند. وقتی این هراس با روایت امنیتی الهی پیوند می خورد، «تهدید سایبری» نه فقط یک خطر فنی، بلکه ابزار دشمن مقدس برای ضربه زدن به «کیان اسلامی» یا «ملت برگزیده» خوانده می شود و این پیوند، پذیرش عمومی نظارت و سرکوب را افزایش می دهد.

نتیجه این رقابت، نه پیروزی قطعی یکی از طرفین، بلکه تثبیت بی اعتمادی نهادینه و گسترش نظارت بود. ایران با تکیه بر سرمایه اجتماعی–مذهبی و توان سایبری، نقشی فعال اما شکننده ایفا کرد؛ رژیم صهیونیستی با تکیه بر سرمایه نهادی و روایت سازی—از جمله روایت «ماموریت الهی» که در کتاب مورد اشاره صورت بندی شده است—نقش مدافع ساختاری را بازی کرد؛ و دولت مصر با اتکا به میراث دولت سازی نظامی و روایت «ثبات»، از هر دو طرف برای بازتولید اقتدار خود بهره برد. در این وضعیت، هر دو طرف دیگری را تهدید وجودی مقدس می خوانند و همین خوانش متقابل، امنیت سازی روزمره و اقتدارگرایی را در مصر بازتولید می کند. تحلیل این وضعیت بدون پیوند جامعه شناسی امنیت و جامعه شناسی تاریخی ناقص می ماند: جامعه شناسی امنیت «چگونگی» امنیت سازی را توضیح می دهد و جامعه شناسی تاریخی «چرایی» موفقیت یا شکست آن را در بستر مسیرهای بلندمدت دولت سازی، جنگ، انقلاب و وابستگی مسیری. روایت امنیتی الهی، در این میان، مفصل پیوند این دو رشته است: از یک سو، تهدید را به سطح وجودی و مقدس ارتقا می دهد، اقدامات فوق العاده را توجیه می کند و امنیت را به زندگی روزمره می کشاند؛ از سوی دیگر، در بستر دولت سازی جنگ محور، وابستگی مسیری و هویت های امنیتی شکل گرفته در آینه دشمنی، قابل طرح و پذیرش می شود. تبیین های دینی و توطئه محور را نباید از تحلیل اجتماعی بیرون گذاشت؛ این تبیین ها به عنوان نظام های معنایی، منابع قدرت ایدئولوژیک و کنش های امنیت ساز جایگاه تحلیلی روشنی دارند. آنچه باید کنار گذاشته شود، نه خود این تبیین ها، بلکه ادعای یگانگی و انحصار آن ها و پذیرش بی شاهدشان است؛ یعنی همان خطایی که تبیین های تک عاملی سکولار هم در معرض آن قرار دارند.