از سونگون تا ارس؛ حلقه مفقوده توسعه اقتصادی آذربایجان کجاست؟

---

 

آذربایجان شرقی از ظرفیت های ارزشمندی در حوزه معدن، صنعت، تجارت و ترانزیت برخوردار است؛ ظرفیت هایی که هرکدام می توانند سهم مهمی در رونق اقتصادی استان و کشور داشته باشند. بااین حال، مسئله اساسی تنها برخورداری از این فرصت ها نیست، بلکه چگونگی پیوند دادن آن ها برای دستیابی به ارزش افزوده بیشتر، تقویت تولید و ایجاد اشتغال پایدار است. از این منظر، مس سونگون ورزقان و منطقه آزاد ارس را می توان دو نمونه مهم برای بررسی ضرورت حرکت به سمت توسعه اقتصادی زنجیره محور دانست؛ رویکردی که در آن، ظرفیت های موجود به جای فعالیت های جداگانه، در مسیر خلق ارزش و تقویت توان اقتصادی منطقه قرار می گیرند.

مجتمع مس سونگون یکی از ظرفیت های مهم معدنی و صنعتی آذربایجان شرقی است که اهمیت آن فراتر از فعالیت های معدنی بوده و با آینده توسعه صنعتی منطقه ارتباط دارد. بهره گیری موثر از چنین ظرفیتی، مستلزم توجه هم زمان به تولید، فرآوری، توسعه صنایع پایین دستی، ارتقای فناوری و گسترش فعالیت های تخصصی مرتبط با صنعت مس است. هر اندازه ارتباط میان این بخش ها تقویت شود، زمینه برای ایجاد فرصت های اقتصادی جدید و افزایش سهم فعالیت های صنعتی با ارزش افزوده بالاتر فراهم تر خواهد شد.

در این میان، توسعه زنجیره ارزش مس می تواند زمینه مناسبی برای مشارکت بنگاه های صنعتی، شرکت های دانش بنیان، مراکز دانشگاهی و تامین کنندگان تجهیزات و خدمات تخصصی فراهم کند. چنین رویکردی، علاوه بر تقویت توان فنی و صنعتی منطقه، می تواند فرصت های تازه ای برای کسب وکارهای مرتبط ایجاد کند. البته تحقق این هدف به سرمایه گذاری، برنامه ریزی اقتصادی، تامین زیرساخت های موردنیاز و ارزیابی دقیق توجیه فنی و اقتصادی طرح ها وابسته است. همچنین، رعایت الزامات زیست محیطی و توجه به منافع جوامع محلی باید بخشی جدایی ناپذیر از مسیر توسعه صنعتی باشد.

در سوی دیگر، منطقه آزاد ارس به دلیل موقعیت جغرافیایی و ظرفیت های تجاری و صنعتی خود، از جایگاه مهمی در چشم انداز اقتصادی آذربایجان شرقی برخوردار است. این منطقه می تواند در کنار تسهیل مبادلات تجاری، زمینه توسعه فعالیت های تولیدی، جذب سرمایه گذاری مولد، گسترش صادرات و تقویت خدمات مرتبط با تجارت را فراهم کند. بااین حال، بهره گیری کامل از چنین موقعیتی به آن وابسته است که مزیت های جغرافیایی و تجاری به فرصت های پایدار تولید، اشتغال و افزایش توان رقابتی بنگاه ها تبدیل شوند.

در واقع، نقش آفرینی اقتصادی منطقه آزاد زمانی عمیق تر می شود که ارتباط میان تولیدکنندگان، تامین کنندگان مواد اولیه، صنایع تبدیلی، شرکت های حمل ونقل، خدمات لجستیکی و شبکه های توزیع و صادرات تقویت شود. در چنین شرایطی، فعالیت های اقتصادی به یکدیگر متصل می شوند و امکان شکل گیری ارزش افزوده در مراحل مختلف تولید و عرضه افزایش می یابد. این همان ضرورتی است که اهمیت نگاه زنجیره ای به توسعه اقتصادی را آشکار می کند.

از سونگون تا ارس، مسئله اصلی نه صرفا وجود ظرفیت های بزرگ، بلکه چگونگی ایجاد ارتباط موثر میان آن ها و سایر بخش های اقتصاد استان است. البته این پیوند به معنای وابستگی مستقیم و از پیش شکل گرفته میان دو مجموعه نیست؛ بلکه ناظر بر ضرورت تدوین سیاست ها و برنامه هایی است که بتوانند ظرفیت های معدنی، صنعتی، تجاری و صادراتی آذربایجان شرقی را در چارچوب یک چشم انداز هماهنگ توسعه دهند.

برای تحقق این هدف، تدوین نقشه ای روشن از زنجیره های ارزش استان اهمیت دارد. در چنین نقشه ای باید مشخص شود کدام فعالیت ها از ظرفیت توسعه صنایع پایین دستی برخوردارند، چه زمینه هایی برای حضور بیشتر شرکت های دانش بنیان وجود دارد، کدام زیرساخت ها به تقویت تولید و صادرات کمک می کنند و چگونه می توان مشارکت بنگاه های کوچک و متوسط را در کنار مجموعه های بزرگ اقتصادی افزایش داد. پاسخ به این پرسش ها می تواند به هدفمندتر شدن سرمایه گذاری ها و استفاده موثرتر از منابع استان کمک کند.

در این مسیر، دانشگاه ها و مراکز علمی نیز می توانند با توسعه پژوهش های کاربردی، تربیت نیروی انسانی متخصص و همکاری با بخش صنعت، در ارتقای بهره وری و حل مسائل فنی و تولیدی نقش آفرین باشند. همچنین، تسهیل فضای کسب وکار، ثبات مقررات، دسترسی مناسب به منابع مالی و تقویت زیرساخت های حمل ونقل و انرژی از جمله عواملی هستند که بر موفقیت برنامه های توسعه ای اثر می گذارند. بدون توجه به این الزامات، حتی ظرفیت های بزرگ اقتصادی نیز ممکن است نتوانند تمام توان خود را در مسیر توسعه منطقه به کار گیرند.

نکته مهم دیگر، چگونگی سنجش نتایج این سیاست هاست. ارزیابی عملکرد اقتصادی نباید تنها به حجم تولید، میزان سرمایه گذاری اعلام شده یا تعداد طرح های معرفی شده محدود شود؛ بلکه میزان ارزش افزوده ایجادشده، پایداری اشتغال، توسعه فعالیت های تخصصی، افزایش توان صادراتی و آثار اقتصادی طرح ها بر مناطق پیرامونی نیز باید مورد توجه قرار گیرد. چنین نگاهی کمک می کند تا موفقیت برنامه های توسعه ای با نتایج ملموس و قابل ارزیابی سنجیده شود.

در کنار این موارد، توسعه اقتصادی پایدار زمانی از پشتوانه اجتماعی بیشتری برخوردار خواهد شد که آثار مثبت آن در زندگی مردم نیز نمایان شود. تقویت فرصت های شغلی برای نیروهای بومی، حمایت از کسب وکارهای محلی، توجه به مسئولیت اجتماعی بنگاه های بزرگ و حفاظت از محیط زیست، از جمله مولفه هایی هستند که می توانند پیوند میان فعالیت اقتصادی و پیشرفت اجتماعی را تقویت کنند.

آذربایجان شرقی برای بهره گیری بیشتر از توانمندی های خود، به نگاهی فراتر از ظرفیت های منفرد نیاز دارد. سونگون می تواند یکی از محورهای تقویت توان معدنی و صنعتی استان باشد و ارس نیز ظرفیت مهمی برای توسعه تولید، تجارت و صادرات فراهم کند؛ اما ارزش راهبردی این فرصت ها زمانی بیشتر می شود که برنامه ریزی اقتصادی، سرمایه گذاری هدفمند و همکاری میان بخش های مختلف، آن ها را در مسیر خلق ارزش بیشتر قرار دهد.

در نهایت، آینده توسعه اقتصادی استان تنها با شمارش ظرفیت ها ترسیم نمی شود، بلکه به توانایی تبدیل این ظرفیت ها به فرصت های واقعی تولید، اشتغال و رفاه عمومی وابسته است. از سونگون تا ارس، مسیر پیش رو می تواند مسیری برای پیوند معدن، صنعت و تجارت باشد؛ مسیری که با برنامه ریزی منسجم، تقویت زنجیره های ارزش و ارزیابی دقیق نتایج، زمینه بهره برداری موثرتر از توانمندی های آذربایجان شرقی و سهم آفرینی بیشتر آن در اقتصاد ملی را فراهم می کند.

✍️ موسی کاظم زاده | بازار تبریز آنلاین

* نویسنده: موسی کاظم زاده؛ قابل دسترسی هم در سایت بازار تبریز آنلاین

https://bazartabrizonline.ir