آموزش حقوق کودک
دکتر محمدمهدی سیدناصری | از شناخت حقوق کودک تا توانمندسازی کودک، خانواده و جامعه برای پاسداری از حقوق کودکان
42 یادداشت منتشر شدهاگر به کودکمان در اینترنت آسیب زدند، اولین واکنش ما چه باید باشد؟
اگر به کودکمان در اینترنت آسیب زدند، اولین واکنش ما چه باید باشد؟
وقتی والدین می فهمند فرزندشان در اینترنت تهدید شده، مورد آزار قرار گرفته، عکس خصوصی اش منتشر شده یا با فردی وارد ارتباط خطرناکی شده، اولین واکنش معمولا از جنس ترس و خشم است. اما همین چند دقیقه اول می تواند تعیین کننده باشد. ممکن است پدر یا مادر گوشی را از کودک بگیرد، سر او فریاد بزند یا بپرسد: «چرا با غریبه حرف زدی؟» در حالی که کودک در همان لحظه بیش از هر چیز به یک چیز نیاز دارد: اینکه مطمئن شود اگر حقیقت را بگوید، تنها نمی ماند و تنبیه نمی شود.
اولین کار، حفظ آرامش و امن کردن کودک است؛ نه حل کردن فوری همه چیز. اگر تهدید، اخاذی، آزار یا ارتباط خطرناک ادامه دارد، باید ارتباط را متوقف کرد و کودک را از موقعیت خطر دور کرد. اما بهتر است قبل از پاک کردن پیام ها یا حساب کاربری، شواهد مهم را حفظ کنیم؛ مثلا از پیام ها، نام کاربری، لینک، تاریخ و زمان یا محتوای تهدیدآمیز، در حد لازم و بدون بازنشر آن، مستندات تهیه کنیم. پاک کردن ردپای ماجرا از روی عصبانیت ممکن است چیزی را که بعدا برای گزارش یا پیگیری لازم است از بین ببرد.
بعد از آن باید با کودک صحبت کنیم، اما نه به شکل بازجویی. پرسش هایی مثل «چرا این کار را کردی؟»، «مگر نگفتم؟» یا «چرا عکس فرستادی؟» معمولا کودک را به سمت سکوت بیشتر می برد. بهتر است از جملاتی شروع کنیم که مسئولیت را از دوش کودک برمی دارند: «خوب کردی که به من گفتی»، «من کنار تو هستم» و «فعلا قرار نیست تو را سرزنش کنیم؛ اول باید ببینیم چطور از تو محافظت کنیم.»
یکی از اشتباه های رایج این است که والدین تصور می کنند گرفتن گوشی، تمام کردن اینترنت یا حذف شبکه اجتماعی، مسئله را حل می کند. گاهی لازم است دسترسی به یک حساب یا فرد مشخص قطع شود، اما نباید ابزار ارتباطی را با خود مشکل یکی بدانیم. اگر کودک احساس کند نتیجه گفتن یک اتفاق خطرناک، از دست دادن کامل ارتباط با دوستان یا تنبیه شدن است، ممکن است دفعه بعد اصلا چیزی نگوید.
در چنین موقعیتی باید مشخص کنیم دقیقا چه اتفاقی افتاده است: آیا یک فرد ناشناس کودک را تهدید کرده؟ آیا کسی از او عکس یا اطلاعات خصوصی خواسته؟ آیا تصویری بدون رضایت او منتشر شده؟ آیا تهدید به انتشار عکس وجود دارد؟ آیا کودک قرار است با فردی که آنلاین شناخته ملاقات کند؟ پاسخ این پرسش ها مسیر اقدام بعدی را تغییر می دهد. در مواردی که پای تهدید جدی، اخاذی، سوءاستفاده جنسی، انتشار تصاویر خصوصی، تعقیب یا خطر فوری در میان است، موضوع را نباید صرفا یک «دردسر اینترنتی» دانست و باید از مسیرهای رسمی و تخصصی کمک گرفت.
همچنین نباید برای پیدا کردن مقصر، کودک را مجبور کنیم بارها و بارها ماجرا را تعریف کند یا محتوای آسیب زا را به افراد مختلف نشان دهیم. لازم نیست برای «اثبات» ماجرا، عکس یا فیلم کودک در گروه های خانوادگی و دوستانه پخش شود. حفظ حریم خصوصی کودک در همین مرحله هم بخشی از حمایت از اوست.
اگر محتوایی منتشر شده، بهتر است گزارش آن از طریق همان پلتفرم انجام شود و در صورت وجود خطر یا جرم، موضوع از مراجع مسئول و متخصصان مربوط پیگیری شود. اگر کودک با تهدید به انتشار تصویر یا اخاذی روبه روست، پرداخت پول یا فرستادن تصاویر بیشتر معمولا راه امنی برای پایان دادن به ماجرا نیست و می تواند درخواست های بعدی را بیشتر کند. در چنین شرایطی، خانواده باید به جای مذاکره هیجانی با فرد آزارگر، مستندات را حفظ و از مسیر مناسب کمک بگیرد.
بعد از عبور از بحران اولیه هم ماجرا تمام نمی شود. ممکن است کودک احساس شرم، ترس، گناه یا نگرانی از قضاوت دیگران داشته باشد. تغییر ناگهانی خواب، رفتار، مدرسه رفتن، روابط اجتماعی یا حال روحی او را نباید ساده گرفت. گاهی کودک بعد از حادثه بیشتر از خود اتفاق، از واکنش خانواده می ترسد. به همین دلیل حمایت عاطفی و در صورت نیاز کمک گرفتن از روان شناس کودک یا متخصص مربوط، بخشی از فرایند بازسازی امنیت اوست.
هدف ما در چنین لحظه ای نباید این باشد که ثابت کنیم کودک اشتباه کرده است؛ هدف اول این است که کودک دوباره احساس کند یک بزرگسال امن کنار اوست و می تواند برای نجات از یک موقعیت خطرناک کمک بخواهد.
حالا یک سوال مهم برای هر خانواده: اگر فرزندمان امشب با یک اتفاق ترسناک اینترنتی سراغ ما بیاید، اولین جمله ای که از دهان ما بیرون می آید، او را به سمت کمک می برد یا به سمت پنهان کاری؟
محمدمهدی سیدناصری |پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال