کودکان بی گناه قربانی تجاوز

« کودکانی که هرگز فرصت کودکی نیافتند؛ فریاد خاموش بی گناه ترین قربانیان جهان »

( به مناسبت روز جهانی کودکان بی گناه قربانی تجاوز )

نویسنده : سید کیهان اسدی

پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه

S.kayhanasadi@gmail.com

مقدمه : جهان برای کودکان چه کرده است ؟

در میان همه قربانیان جنگ ها، خشونت ها، اشغالگری ها، تروریسم و نقض حقوق بشر، هیچ گروهی به اندازه کودکان بی دفاع، بی گناه وآسیب پذیر نیست. کودکان نه آغازگر جنگ اند، نه تصمیم گیرندگان سیاسی، نه فرماندهان نظامی و نه صاحبان قدرت؛ اما در بسیاری ازبحران های جهانی، نخستین قربانیان و آخرین فراموش شدگان هستند.

روز جهانی کودکان بی گناه قربانی تجاوز که هر ساله در چهارم ژوئن گرامی داشته می شود، یادآور درد و رنج میلیون ها کودکی است که قربانی خشونت های سازمان یافته، جنگ، اشغالگری، تروریسم، بهره کشی، قاچاق انسان، آزار جنسی و سایر اشکال نقض حقوق بشرشده اند.

این روز صرفا یک مناسبت تقویمی نیست؛ بلکه هشداری به وجدان بشریت است که هنوز نتوانسته از ابتدایی ترین حق کودکان یعنی حق زندگی امن، سالم و شرافتمندانه حمایت کند.

فلسفه نام گذاری این روز

مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۱۹۸۲ و در واکنش به رنج گسترده کودکان در مناطق جنگی، به ویژه در خاورمیانه، روز چهارم ژوئن را به عنوان روز جهانی کودکان بی گناه قربانی تجاوز نام گذاری کرد.

هدف اصلی از این نام گذاری آن بود که جامعه جهانی به این حقیقت تلخ توجه کند که کودکان در بسیاری از درگیری ها، هدف مستقیم یاغیرمستقیم خشونت قرار می گیرند.

این روز در واقع نمادی از تعهد جامعه بین المللی به حمایت از کرامت، امنیت و حقوق کودکان است.

کودک؛ موضوع حمایت ویژه در حقوق بین الملل

حقوق بین الملل معاصر بر این اصل استوار است که کودکان به دلیل شرایط جسمی، روانی و اجتماعی خود نیازمند حمایت ویژه هستند.

کودکان نه تنها آینده جوامع محسوب می شوند، بلکه صاحبان حقوق مستقل انسانی نیز هستند. به همین دلیل، نظام حقوق بین الملل مجموعه ای از قواعد و سازوکارهای حمایتی ویژه را برای آنان پیش بینی کرده است.

مهم ترین اصل در حقوق کودک، اصل «منافع عالیه کودک» است؛ اصلی که بر اساس آن، تمامی تصمیمات دولت ها، نهادها و سازمان هاباید در راستای تامین بهترین منافع کودکان باشد.

مهم ترین اسناد بین المللی حمایت از کودکان

یکی از مهم ترین دستاوردهای حقوق بین الملل، تصویب کنوانسیون حقوق کودک در سال ۱۹۸۹ است.

این کنوانسیون که تقریبا به صورت جهانی پذیرفته شده است، حقوق اساسی کودکان را تضمین می کند؛ از جمله:

• حق زندگی؛

• حق آموزش؛

• حق سلامت؛

• حق امنیت؛

• حق برخورداری از خانواده؛

• حق حمایت در برابر خشونت؛

• حق حمایت در برابر بهره کشی و سوءاستفاده.

علاوه بر آن، اسناد مهم دیگری نیز وجود دارند:

• اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸)

• میثاق حقوق مدنی و سیاسی

• میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی

• کنوانسیون های چهارگانه ژنو (۱۹۴۹)

• پروتکل های الحاقی ۱۹۷۷

• پروتکل اختیاری مشارکت کودکان در مخاصمات مسلحانه

• اساسنامه رم دیوان کیفری بین المللی

این اسناد به روشنی تاکید می کنند که کودکان باید حتی در شرایط جنگی نیز مورد حمایت ویژه قرار گیرند.

کودکان و فجایع جنگ

یکی از بزرگ ترین تهدیدهای حقوق کودک در جهان معاصر، جنگ است.

در بسیاری از مخاصمات مسلحانه، کودکان قربانی:

• بمباران ها؛

• آوارگی اجباری؛

• گرسنگی؛

• محرومیت از آموزش؛

• سوءاستفاده جنسی؛

• و جذب در گروه های مسلح می شوند.

کودکی که باید در کلاس درس باشد، ناگهان خود را در اردوگاه آوارگان یا میان خرابه های جنگ می یابد.

این آسیب ها تنها جسم کودکان را نابود نمی کنند، بلکه آثار عمیق روانی و اجتماعی بر آنان بر جای می گذارند که گاه تا پایان عمر ادامهمی یابد.

مصادیق تلخ در جهان معاصر

در دهه های اخیر نمونه های دردناکی از نقض گسترده حقوق کودکان مشاهده شده است.

در جنگ های داخلی برخی کشورهای آفریقایی، هزاران کودک به عنوان سرباز مورد استفاده قرار گرفتند.

در سوریه، یمن، سودان ، عراق و فلسطین و دیگر مناطق بحرانی، میلیون ها کودک از آموزش، امنیت و خدمات درمانی محروم شدند.

در بسیاری از بحران ها، مدارس و بیمارستان ها هدف حمله قرار گرفته اند؛ ( دقیقا مثل جنگ اخیر امریکا و اسرائیل با ایران که یکمدرسه ابتدایی مورد هدف قرار گرفت و خیلی از بچه های بی گناه شهید شدند ) اقدامی که بر اساس حقوق بین الملل بشردوستانه ممنوعاست.

همچنین میلیون ها کودک در سراسر جهان قربانی قاچاق انسان، کار اجباری و بهره کشی جنسی شده اند.

نقش سازمان ملل متحد ( UN )

سازمان ملل متحد وظیفه ای اساسی در حمایت از کودکان بر عهده دارد.

این سازمان از طریق:

• شورای امنیت؛

• مجمع عمومی؛

• شورای حقوق بشر؛

• و نهادهای تخصصی، برای حمایت از کودکان تلاش می کند.

شورای امنیت در سال های اخیر قطعنامه های متعددی درباره کودکان و مخاصمات مسلحانه تصویب کرده و از دولت ها و گروه های مسلحخواسته است که از نقض حقوق کودکان خودداری کنند.

نقش یونیسف؛ صدای کودکان جهان

UNICEF یکی از مهم ترین نهادهای بین المللی حمایت از کودکان است.

یونیسف در زمینه های مختلفی فعالیت می کند:

• آموزش؛

• بهداشت؛

• تغذیه؛

• واکسیناسیون؛

• حمایت روانی؛

• حمایت از کودکان آسیب دیده از جنگ.

در بسیاری از بحران های انسانی، نخستین سازمانی که برای کمک به کودکان وارد عمل می شود، یونیسف است.

این نهاد تلاش می کند صدای کودکانی باشد که خود توانایی دفاع از حقوقشان را ندارند .

کودکان؛ قربانیان خاموش جنگ هایی که بزرگسالان آغاز می کنند

یکی از دردناک ترین تناقض های جهان معاصر آن است که کسانی که هیچ نقشی در آغاز جنگ ها ندارند، بیشترین هزینه آن را پرداخت می کنند. کودکان نه در مذاکرات سیاسی حضور دارند، نه در اتاق های جنگ تصمیم می گیرند و نه در رقابت های ژئوپلیتیکی مشارکت می کنند؛ اما نخستین قربانیان هر بحران هستند.

در جنگ های معاصر، دیگر تنها میدان های نبرد هدف قرار نمی گیرند. زیرساخت های حیاتی از جمله مدارس، بیمارستان ها، مراکزنگهداری کودکان، تاسیسات آب و برق و مراکز بهداشتی نیز آسیب می بینند. در نتیجه، حتی کودکانی که مستقیما هدف حملات قرارنگرفته اند، در معرض بیماری، سوءتغذیه، محرومیت آموزشی و آسیب های شدید روانی قرار می گیرند.

کارشناسان حقوق کودک معتقدند که آثار روانی جنگ بر کودکان گاه بسیار مخرب تر از آسیب های جسمی است. کودکی که شاهدکشته شدن والدین خود بوده، خانه اش را از دست داده یا سال ها در اردوگاه های آوارگان زندگی کرده است، ممکن است تا پایان عمر بامشکلات روحی و اجتماعی دست وپنجه نرم کند.

به همین دلیل، حقوق بین الملل تنها بر حفاظت فیزیکی از کودکان تاکید نمی کند، بلکه حمایت روانی، اجتماعی و آموزشی آنان را نیزبخشی از تعهدات دولت ها و جامعه جهانی می داند.

جنایت علیه کودکان؛ از نقض حقوق بشر تا جنایت بین المللی

در حقوق بین الملل معاصر، بسیاری از اعمالی که علیه کودکان صورت می گیرد، صرفا تخلف یا جرم عادی محسوب نمی شوند، بلکه ممکن است در زمره شدیدترین جنایات بین المللی قرار گیرند.

بر اساس اساسنامه دیوان کیفری بین المللی، قتل عمد کودکان، استفاده از کودکان سرباز، آزارهای جنسی سازمان یافته، تبعید اجباری،نسل کشی و حملات عمدی علیه مدارس و مراکز درمانی می تواند مصداق جنایت جنگی یا جنایت علیه بشریت باشد.

این امر نشان دهنده اهمیت ویژه حمایت از کودکان در نظام حقوق بین الملل است. جامعه جهانی به این نتیجه رسیده است که تعرض به کودکان تنها تعرض به یک فرد نیست، بلکه حمله به آینده بشریت محسوب می شود.

به همین دلیل، اصل « عدم مصونیت » در مورد مرتکبان چنین جنایاتی اهمیت ویژه ای دارد. هیچ مقام سیاسی، نظامی یا دولتی نباید تصور کند که می تواند حقوق کودکان را نقض کند و از پاسخگویی فرار نماید.

کودک سربازان؛ زخمی بر وجدان بشریت

یکی از تلخ ترین پدیده های قرن بیستم و بیست ویکم، استفاده از کودکان در مخاصمات مسلحانه است.

در برخی مناطق جهان، کودکان نه تنها قربانی جنگ، بلکه ابزار جنگ شده اند. هزاران کودک مجبور شده اند سلاح به دست بگیرند، درعملیات نظامی شرکت کنند یا به عنوان جاسوس، حامل تجهیزات و حتی سپر انسانی مورد استفاده قرار گیرند.

این وضعیت نه تنها حقوق بنیادین کودک را نقض می کند، بلکه شخصیت و هویت انسانی او را نیز تخریب می نماید.

پروتکل اختیاری کنوانسیون حقوق کودک درباره مشارکت کودکان در مخاصمات مسلحانه، دولت ها را موظف می کند از به کارگیری افراد زیر ۱۸ سال در جنگ جلوگیری کنند.

با این حال، گزارش های بین المللی همچنان از حضور کودکان در برخی درگیری ها خبر می دهند؛ موضوعی که نشان می دهد جامعه جهانی هنوز راه درازی برای پایان دادن به این فاجعه در پیش دارد.

فقر، بهره کشی و خشونت؛ چهره پنهان تجاوز به کودکان

هنگامی که از کودکان قربانی تجاوز سخن می گوییم، نباید ذهن خود را صرفا به جنگ محدود کنیم.

میلیون ها کودک در سراسر جهان قربانی اشکال مختلف خشونت هستند:

• کار اجباری؛

• ازدواج زودهنگام؛

• قاچاق انسان؛

• بهره کشی جنسی؛

• خشونت خانگی؛

• محرومیت از آموزش؛

• و تبعیض ساختاری.

بر اساس دیدگاه نوین حقوق بشر، محروم کردن کودک از آموزش، بهداشت و فرصت رشد نیز نوعی خشونت ساختاری محسوب می شود.

کودکی که به دلیل فقر مجبور به ترک مدرسه می شود، در واقع بخشی از حقوق بنیادین خود را از دست داده است.

از این منظر، مبارزه با فقر و نابرابری نیز بخشی از مبارزه برای حمایت از کودکان است.

نقش آموزش در جلوگیری از قربانی شدن کودکان

هیچ ابزاری به اندازه آموزش نمی تواند از کودکان در برابر خشونت حمایت کند.

آموزش نه تنها زمینه رشد علمی و فکری کودک را فراهم می کند، بلکه او را نسبت به حقوق خود آگاه می سازد و قدرت مقابله باسوءاستفاده و بهره کشی را افزایش می دهد.

به همین دلیل، سازمان ملل متحد و یونیسف همواره آموزش را یکی از مهم ترین ابزارهای حمایت از کودکان معرفی کرده اند.

جامعه ای که مدارس آن امن، فراگیر و در دسترس باشند، کمتر با پدیده هایی مانند کار کودک، خشونت و بهره کشی مواجه خواهد شد.

در مقابل، نابودی مدارس در جنگ ها در واقع حمله به آینده یک ملت است.

مسئولیت اخلاقی جامعه جهانی

فراتر از تعهدات حقوقی، جهان دارای یک مسئولیت اخلاقی مشترک در برابر کودکان است.

هیچ مرزی نمی تواند توجیهی برای بی تفاوتی نسبت به رنج کودکان باشد.

کودکی که در آفریقا، آسیا، اروپا یا خاورمیانه قربانی خشونت می شود، پیش از هر چیز یک انسان است و کرامت انسانی او باید مورداحترام قرار گیرد.

امروز بیش از هر زمان دیگری به همبستگی جهانی برای حمایت از کودکان نیاز داریم؛ زیرا کودکان متعلق به یک کشور یا یک ملت نیستند، بلکه سرمایه مشترک بشریت اند.

نتیجه گیری :

روز جهانی کودکان بی گناه قربانی تجاوز، تنها یادآور رنج میلیون ها کودک نیست؛ بلکه آزمونی برای وجدان بشریت است.

میزان پیشرفت تمدن ها را نمی توان تنها با فناوری، اقتصاد یا قدرت نظامی سنجید؛ بلکه معیار واقعی، نحوه رفتار جوامع با کودکان است.

اگر کودکی از ترس جنگ بخوابد، اگر کودکی به جای مدرسه در میدان نبرد باشد، اگر کودکی قربانی خشونت، فقر یا بهره کشی شود،جامعه جهانی در انجام وظایف خود ناکام مانده است.

جهانی عادلانه تر و صلح آمیزتر زمانی شکل خواهد گرفت که حقوق کودکان در مرکز سیاست گذاری های ملی و بین المللی قرار گیرد. حمایت از کودکان، صرفا دفاع از یک نسل نیست؛ دفاع از آینده بشریت، صلح جهانی و کرامت انسانی است.

در حقیقت، هر کودکی که نجات پیدا می کند، امیدی برای آینده جهان است؛ و هر کودکی که قربانی می شود، زخمی بر وجدان تمام بشریت.