حقوق پدران در روز جهانی پدر

(( بازاندیشی در حقوق پدران از منظر حقوق بین الملل و حقوق داخلی ))

پدر، ستون پنهان عدالت اجتماعی

به مناسبت روز جهانی پدر | تحلیلی نو از یک جایگاه مغفول - ۱۶ ژوئن

به قلم : سید کیهان اسدی

پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه

S.kayhanasadi@gmail.com

مقدمه: مناسبت فراموش شده، نقش نادیده گرفته شده

در میان مناسبت های جهانی، “روز پدر” یکی از آن ایام است که شور و شکوهش در سکوت مردانه پنهان می ماند. برخلاف “روز مادر” که بازتاب وسیعی در سیاست گذاری ها، ادبیات بین الملل و برنامه های رفاهی دارد، جایگاه حقوقی پدران همچنان در حاشیه قرار دارد؛گویی نان آور خانه، تنها مسئول تامین مالی است و نیازی به حمایت، همدلی یا حضور ندارد.

این در حالی است که نقش پدر، به ویژه در جوامع مدرن، نه تنها در تربیت عاطفی و معنوی کودک، بلکه در تنظیم تعادل خانواده، ثبات روانی، الگوپذیری و حتی تکوین وجدان اجتماعی کودکان بسیار موثر است. اما آیا نظام حقوقی ما چه در سطح داخلی و چه بین المللی این واقعیت را پذیرفته است؟ پاسخ، متاسفانه هنوز منفی است.

فصل اول: پدر در متون حقوق بین الملل؛ جای خالی یک تعریف روشن

۱.۱. پدر، غایب در متن و مبهم در مفهوم

مروری بر اسناد بنیادین حقوق بشر، از جمله:

• اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸)

• میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی (۱۹۶۶)

• کنوانسیون حقوق کودک (CRC)

• کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان (CEDAW)

نشان می دهد که در این متون، اگرچه نقش خانواده و والدین به عنوان مجموعه ای کلی مطرح شده، اما نقش «پدر» به عنوان یک شخصیت حقوقی مستقل، به ندرت تعریف شده است.

ماده ۹ کنوانسیون حقوق کودک تصریح می کند که کودک نباید از والدین خود جدا شود، مگر در شرایط خاص. با این حال، در تفسیرهای نهادهای حقوق بشری، تمرکز عمدتا بر رابطه مادر - کودک است و پدر تنها در حاشیه مطرح می شود.

۱.۲. نیاز به تفکیک مفهومی

در بسیاری از اسناد، «والدین» به صورت مشترک دیده می شوند، اما شرایط جهانی به ما آموخته که نیاز به تمایز حقوقی و اجتماعی نقش پدر و مادر داریم، تا عدالت واقعی اجرا شود. به عنوان مثال، اگر مادران در زایمان و شیردهی حقوق خاص دارند، پدران نیز باید درنقش مراقب، حامی و الگوی رفتاری حقوق مستقلی داشته باشند.

فصل دوم: تجربه کشورها در شناسایی حقوق پدران

۲.۱. سوئد: الگوی عدالت جنسیتی برای والدین

در سوئد، پدران و مادران هر دو مستحق ۴۸۰ روز مرخصی با حقوق هستند که به صورت مشارکتی قابل تقسیم است. دولت حتی ۹۰روز را صرفا به پدر اختصاص می دهد و اگر او استفاده نکند، این امتیاز از بین می رود. این سیاست نه تنها نقش پدر را تقویت کرده بلکه باعث افزایش مشارکت عاطفی او در خانواده شده است.

۲.۲. ایسلند: پدر، شریک تربیت

ایسلند، با اعطای سه ماه مرخصی غیرقابل انتقال به هر والد، تحول بنیادینی در نگاه جهانی به پدر ایجاد کرده است. مطالعات نشان می دهند که فرزندانی که پدران فعال دارند، از نظر سلامت روانی، عزت نفس و تحصیلی، وضعیت مطلوب تری دارند.

۲.۳. ایران: فاصله معنا دار میان قانون و مشارکت عاطفی

در ایران، پدران تنها ۳ روز مرخصی پس از تولد فرزند دارند. این در حالی است که با توجه به فرهنگ سنتی، انتظار می رود پدر نقش حامی، معلم و الگوی اخلاقی کودک باشد. عدم تخصیص مرخصی کافی، پدر را عملا از مهم ترین دوران رشد فرزند محروم می سازد.

فصل سوم: پدر در حقوق داخلی ایران؛ ساختارهای قانونی و چالش ها

۳.۱. حضانت و ولایت؛ تقابل های ناخواسته

قانون مدنی ایران در مواد ۱۱۶۸ بیان می کند ( که نگهداری اطفال ( کودکان ) هم حق و هم تکلیف ابوین ( پدر و مادر ) است. این بهاین معنی است که هم پدر و هم مادر وظیفه دارند در امر نگهداری، تربیت و حفاظت از کودک مشارکت کنند و نمی توانند از این وظیفه قانونی چشم پوشی کنند ) تا ۱۱۷۹ حضانت را «حق و تکلیف» والدین دانسته، اما در عمل، حضانت فرزند تا ۷ سالگی با مادر است وپس از آن غالبا به پدر سپرده می شود. در این میان، ولایت ( حق تصمیم گیری ) از ابتدا با پدر باقی می ماند.

این ترکیب، تضادهایی ایجاد کرده که هم به مادر آسیب زده و هم به پدر فرصت همراهی عاطفی کافی نداده است. راه حل در بازتعریف«حضانت مشترک» و تقسیم مسئولیت های تربیتی است، نه حذف یکی به نفع دیگری.

۳.۲. نابرابری حقوقی در صورت طلاق

در بسیاری از پرونده های طلاق، پدر صرفا به عنوان منبع مالی دیده می شود. عدم امکان دیدار منظم با فرزند، هزینه های گزاف دادرسی برای حق ملاقات، و نبود حمایت روانی یا اجتماعی از پدران جداشده، بحران های جدی ایجاد کرده است که غالبا در آمار رسمی هم نمود ندارد.

فصل چهارم: پدران آسیب پذیر؛ از سکوت تا بحران هویتی

۴.۱. پدران مجرد، پدران مهاجر

در جهان امروز میلیون ها مرد، مسئول نگهداری از فرزندان خود بدون حضور همسر هستند.

اما در اغلب نظام های حقوقی، هیچ تعریف دقیقی از «پدر سرپرست خانوار» وجود ندارد؛ در نتیجه آن ها در برنامه های رفاهی، حمایتی یا حتی آموزشی به عنوان اقلیت فراموش شده محسوب می شوند.

۴.۲. فشار اجتماعی؛ مردانگی بدون گریه؟

پدر بودن در جوامع شرقی از جمله ایران اغلب با سکوت، انکار نیازهای عاطفی، و تابوی ابراز احساسات همراه است. این پدیده کهگاهی به آن «مردانگی سمی» گفته می شود، نه تنها به سلامت روان پدران آسیب زده بلکه ارتباط آن ها با فرزندان را نیز مختل کرده است.

حقوق اجتماعی باید از مفاهیمی مانند «حق گریه»، «حق همراهی عاطفی»، «حق مرخصی برای مراقبت از کودک بیمار» و حتی«حق روان درمانی پدران» نیز پشتیبانی کند.

فصل پنجم: بازآفرینی حقوق پدر در قرن بیست و یکم

۵.۱. تدوین «کنوانسیون بین المللی حقوق پدران»

همان گونه که جهان، با تاسیس CEDAW و CRC، تلاش کرد عدالت را برای زنان و کودکان تامین کند، اکنون زمان آن رسیده که «حقوق پدر» به عنوان یک حوزه مستقل در عرصه بین الملل تعریف شود. این کنوانسیون می تواند شامل موارد زیر باشد:

• حق مرخصی والدینی برابر؛

• حق مشارکت در تصمیم گیری های تربیتی، آموزشی و پزشکی کودک؛

• حق ملاقات منظم و بدون مانع با فرزند؛

• حمایت مالی و روانی از پدران آسیب پذیر (مهاجر، بیکار، جداشده)؛

• منع تبعیض در نهادهای حمایتی، آموزشی و قضایی علیه پدران؛

۵.۲. بازنگری در قوانین داخلی ایران

اصلاح قانون حضانت، تدوین برنامه های آموزشی برای پدران، حمایت از پدران سرپرست خانوار، افزایش مرخصی پدری به ۳۰ روز، و ایجاد نهادهایی برای حمایت از پدران جداشده می تواند گام هایی اساسی برای عدالت خانوادگی باشد.

اما در اغلب نظام های حقوقی، هیچ تعریف دقیقی از «پدر سرپرست خانوار» وجود ندارد؛ در نتیجه آن ها در برنامه های رفاهی، حمایتی یا حتی آموزشی به عنوان اقلیت فراموش شده محسوب می شوند.

پیشنهادات کاربردی :

۱. تدوین منشور ملی حقوق پدران در ایران با همکاری وزارت دادگستری، بهزیستی و انجمن های پدران.

۲. افزایش مرخصی پدری به ۳۰ روز در قوانین کار و تامین اجتماعی، با امکان تبدیل به زمان مراقبتی.

3. ایجاد مراکز مشاوره تخصصی برای پدران جداشده یا درگیر پرونده های حضانت.

4. افزودن دوره های آموزش پدرانه در دوره های پیش از تولد فرزند.

5. دعوت از ایران و دیگر کشورها برای تدوین کنوانسیون جهانی حقوق پدران با نظارت سازمان ملل متحد.

نتیجه گیری: پدر، یک قهرمان خاموش که باید شنیده شود

در جهانی که تلاش برای عدالت اجتماعی و جنسیتی به اوج رسیده، نباید فراموش کنیم که پدران نیز بخشی از این عدالت اند. آن ها قهرمانان خاموش خانه اند؛ کسانی که زیر بار فشار مالی، عاطفی، تربیتی و سکوت خود، ستون خانه را نگاه داشته اند.

بازشناسی نقش پدر در حقوق بین الملل و داخلی، نه تنها ادای دین به عدالت، بلکه پاسخی است به نیازهای روانی، عاطفی و اقتصادی نسل های آینده.

مضافا بازنگری در جایگاه پدران در قوانین، نهادها و ذهنیت ها ضرورتی انکارناپذیر است. روز جهانی پدر، نقطه ای نمادین است برایآغاز این بازاندیشی. پدران سزاوارند که در حقوق و واقعیت، همان قدر دیده شوند که در سکوت، ایستاده اند.

و با صدایی رسا باید اعلام شود که دیگر زمان آن رسیده که هم در زبان قانون، هم در نهادهای اجتماعی، و هم در افکار عمومی، پدر رانه به عنوان فقط «نان آور»، بلکه به عنوان «هم پرور»، «هم دل» و «همراه تربیتی» بازشناسیم.