حافظان صلح سازمان ملل متحد

« کلاه آبی های صلح یا سربازان فراموش شده بشریت؟ »

به مناسبت روز جهانی حافظان صلح سازمان ملل متحد 

نویسنده : سید کیهان اسدی

پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه

S.kayhanasadi@gmail.com

مقدمه : کلاه آبی های صلح در جهانی پر از آتش؛ آیا بشریت هنوز به صلح ایمان دارد؟

در جهانی که هنوز صدای انفجار، آوارگی، تروریسم، اشغالگری، جنگ های داخلی و رقابت های ژئوپلیتیکی در بسیاری از مناطق آنشنیده می شود، سخن گفتن از صلح نه یک آرمان گرایی ساده، بلکه ضرورتی حیاتی برای بقای تمدن بشری است. اگر قرن بیستم با دوجنگ جهانی و ده ها منازعه خونین شناخته می شود، قرن بیست ویکم نیز با وجود پیشرفت های علمی و فناوری، همچنان شاهد جنگ ها وبحران های پیچیده ای است که امنیت و کرامت انسانی را تهدید می کنند.

در چنین شرایطی، روز جهانی حافظان صلح سازمان ملل متحد فرصتی است تا از زنانی و مردانی یاد کنیم که در خطرناک ترین نقاط جهان، زیر پرچم سازمان ملل، برای جلوگیری از جنگ، حمایت از غیرنظامیان و ایجاد فرصت برای صلح تلاش می کنند. این روز همچنین فرصتی برای ارزیابی جایگاه صلح در نظام بین الملل و بررسی مسئولیت دولت ها، سازمان های بین المللی و ملت ها در حفظ امنیت جهانی است.

فلسفه نام گذاری روز جهانی حافظان صلح

روز ۲۹ می به یاد نخستین ماموریت حافظان صلح سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۸ نام گذاری شده است. در آن سال، سازمان ملل گروهی از ناظران نظامی را برای نظارت بر آتش بس در خاورمیانه اعزام کرد. از آن زمان تاکنون، عملیات حفظ صلح به یکی از مهم ترین ابزارهای جامعه جهانی برای مدیریت بحران ها و جلوگیری از گسترش جنگ ها تبدیل شده است.

این روز تنها برای تجلیل از خدمات نیروهای حافظ صلح نیست؛ بلکه یادآور فداکاری هزاران نفر است که در راه دفاع از صلح جان خودرا از دست داده اند. آنان نشان داده اند که صلح نیز مانند جنگ، قهرمانان خود را دارد.

صلح در اندیشه حقوق بین الملل

پس از جنگ جهانی دوم، جامعه جهانی به این نتیجه رسید که ادامه منطق جنگ می تواند موجودیت بشریت را به خطر اندازد. به همین دلیل، منشور سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۵ با هدف اصلی « حفظ صلح و امنیت بین المللی » تدوین شد.

ماده ۱ منشور سازمان ملل متحد ، حفظ صلح و امنیت بین المللی را نخستین هدف این سازمان معرفی می کند. همچنین ماده ۲ منشور،استفاده از زور علیه تمامیت ارضی و استقلال سیاسی دولت ها را ممنوع اعلام کرده است.

بر این اساس، صلح در حقوق بین الملل صرفا نبود جنگ نیست؛ بلکه وضعیتی است که در آن:

• اختلافات از طریق گفت وگو حل شوند؛

• حقوق بشر رعایت شود؛

• عدالت برقرار باشد؛

• و ملت ها بتوانند بدون ترس از خشونت زندگی کنند.

عملیات حفظ صلح؛ پلی میان جنگ و صلح

عملیات حفظ صلح سازمان ملل را می توان پلی میان جنگ و صلح دانست. این عملیات معمولا در شرایطی اجرا می شوند که جنگ پایانیافته یا آتش بس برقرار شده، اما هنوز خطر بازگشت خشونت وجود دارد.

وظایف اصلی نیروهای حافظ صلح عبارت اند از:

• نظارت بر اجرای آتش بس؛

• حمایت از غیرنظامیان؛

• کمک به برگزاری انتخابات آزاد؛

• نظارت بر خلع سلاح گروه های مسلح؛

• حمایت از حقوق بشر؛

• کمک به بازسازی نهادهای دولتی.

این ماموریت ها نشان می دهند که صلح پایدار تنها با توقف درگیری نظامی حاصل نمی شود، بلکه نیازمند بازسازی اعتماد و حاکمیت قانون است.

مهم ترین اسناد بین المللی مرتبط با حفظ صلح

عملیات حفظ صلح بر پایه مجموعه ای از اسناد و معاهدات بین المللی استوار است، از جمله:

• منشور ملل متحد (۱۹۴۵)

• اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸)

• کنوانسیون های چهارگانه ژنو (۱۹۴۹)

• پروتکل های الحاقی ۱۹۷۷

• کنوانسیون منع نسل کشی (۱۹۴۸)

• اساسنامه دیوان کیفری بین المللی (۱۹۹۸)

• قطعنامه های شورای امنیت سازمان ملل

• دستورالعمل های حمایت از غیرنظامیان در عملیات صلح

( این اسناد نشان می دهند که صلح، حقوق بشر و عدالت سه رکن جدایی ناپذیر نظم بین المللی هستند. )

موفقیت های حافظان صلح در جهان

در طول هفت دهه گذشته، عملیات حافظان صلح در بسیاری از کشورها نقش مهمی در پایان جنگ ها داشته اند.

در نامیبیا، حضور نیروهای سازمان ملل زمینه استقلال این کشور را فراهم کرد.

در کامبوج، حافظان صلح به پایان جنگ داخلی و برگزاری انتخابات آزاد کمک کردند.

در تیمور شرقی، عملیات سازمان ملل نقش مهمی در انتقال قدرت و تثبیت دولت جدید ایفا کرد.

در لیبریا و سیرالئون نیز نیروهای حافظ صلح توانستند زمینه بازگشت ثبات و کاهش خشونت را فراهم کنند.

این نمونه ها نشان می دهند که جامعه بین المللی در صورت برخورداری از اراده سیاسی می تواند در خدمت صلح قرار گیرد.

ناکامی ها و چالش ها

با وجود موفقیت ها، تاریخ عملیات صلح بانی خالی از شکست نیست.

نسل کشی رواندا در سال ۱۹۹۴ و کشتار سربرنیتسا در بوسنی در سال ۱۹۹۵ از تلخ ترین نمونه های ناکامی جامعه بین المللی در حمایت از غیرنظامیان هستند.

این حوادث نشان دادند که بدون حمایت واقعی شورای امنیت، تامین بودجه کافی و اختیارات لازم، نیروهای حافظ صلح نمی توانندبه تنهایی مانع فجایع انسانی شوند.

وظایف دولت ها در حفظ صلح جهانی

دولت ها مهم ترین بازیگران نظام بین الملل هستند و مسئولیت های گسترده ای در قبال صلح دارند:

• احترام به اصل منع توسل به زور؛

• حل مسالمت آمیز اختلافات؛

• اجرای تعهدات بین المللی؛

• مبارزه با تروریسم؛

• احترام به حقوق بشر؛

• همکاری با سازمان ملل و نهادهای منطقه ای.

هرگونه نقض این تعهدات می تواند صلح منطقه ای و جهانی را تهدید کند.

نقش سازمان های بین المللی

علاوه بر سازمان ملل، بسیاری از سازمان های منطقه ای در حفظ صلح نقش دارند. اتحادیه آفریقا، اتحادیه اروپا، سازمان امنیت وهمکاری اروپا و اتحادیه عرب در سال های اخیر در میانجیگری و مدیریت بحران ها مشارکت داشته اند.

همکاری میان این نهادها و سازمان ملل می تواند ظرفیت جامعه جهانی را برای مقابله با تهدیدهای جدید افزایش دهد.

چالش های قرن بیست ویکم

امروز مفهوم صلح با چالش های تازه ای روبه روست:

• تروریسم بین المللی؛

• جنگ های سایبری؛

• حملات به زیرساخت های حیاتی؛

• تغییرات اقلیمی؛

• مهاجرت های گسترده؛

• گسترش اطلاعات نادرست و جنگ های رسانه ای.

این تهدیدها نشان می دهند که حفظ صلح دیگر صرفا یک ماموریت نظامی نیست، بلکه نیازمند رویکردی چندبعدی و جهانی است.

نتیجه گیری :

روز جهانی حافظان صلح سازمان ملل یادآور این حقیقت است که صلح بزرگ ترین نیاز بشریت و در عین حال شکننده ترین دستاورد آناست. حافظان صلح نماد امید، همبستگی جهانی و تعهد جامعه بین المللی به ارزش های انسانی هستند.

امروز، در جهانی که همچنان با جنگ ها و بحران های متعدد مواجه است، بیش از هر زمان دیگری باید به تقویت حقوق بین الملل، احترام به منشور سازمان ملل، حمایت از حقوق بشر و گسترش فرهنگ گفت وگو توجه شود.

صلح هدیه ای نیست که خودبه خود به دست آید؛ صلح نتیجه مسئولیت پذیری دولت ها، همکاری ملت ها و فداکاری انسان هایی است که برای جلوگیری از جنگ و حفظ کرامت انسانی تلاش می کنند. اگر جهان می خواهد آینده ای امن تر داشته باشد، باید از حافظان صلح تنها تجلیل نکند، بلکه آرمان های آنان را در سیاست و عمل نیز محقق سازد.