ادبیات کودک و ایدیولوژی های معاصر

ادبیات کودک، سابقه چندانی در ایران ندارد و توجه به کودک و ادبیات آن به دوره مشروطه و تجدد خواهی ایرانیان باز می گردد. آنچه مشخص است، تجدد/ مدرنیته و ایدیولوژی های آن چون لیبرالیسم، ناسیونالیسم و مارکسیسم در این پیدایش و گسترش بی تاثیر نبوده است. ایدیولوژیک بودن معروف ترین آثار کودک در این دوره ( کتاب احمد و ماهی سیاه کوچولو ) می تواند دلیل درستی این مدعا باشد. به همین خاطر اصلی ترین پرسش در پژوهش حاضر چیستی نسبت میان ایدیولوژی های معاصر و ادبیات کودک است؛ برای نیل بدین هدف، دو اثر داستانی کتاب احمد (1311 ه. ق) و ماهی سیاه کوچولو (1347) و همچنین اشعار کتابهای درسی ادبیات فارسی دوره پهلوی اول (1320-1304) که هریک متعلق به یکی از ایدیولوژی های اصلی تاریخ معاصر ایران پیش از انقلاب هستند، بررسی شده اند. ایدیولوژی های معاصر به دلیل فهم متفاوتی که از کودک دارند، هنجارها و الگوهای متفاوتی را نیز برای ادبیات کودک ارایه می کنند. به عنوان نمونه، لیبرالیست ها که کتاب احمد طالبوف را با کمی تسامح می توان انعکاس دهنده این ایدیولوژی دانست- ادبیاتی را شایسته کودک می دانند که جنبه انتقادی ذهن او را شکوفا سازد. حال آنکه ناسیونالیست ها- اشعار کتاب های درسی کودکان در دوره چهلوی متناسب با این ایدیولوژی گزینش شده اند- از کودک سرسپردگی می خواهند و می کوشند حس فداکاری و از خودگذشتگی (و نه نگاه انتقادی) را در کودک نهادینه سازند، مارکسیسم و طرفداران آن به عنوان انقلابی ترین ایدیولوژی معاصر نیز ادبیاتی را شایسته کودک می دانست که با آگاه ساختن کودکان (آگاهی طبقاتی و ...) آنها را آماده مبارزه و نبرد نهایی برای دگرگونی ساختن جامعه سازد.

کلیدواژه ها:

تجدد ، ادبیات کودک ، ایدیولوژی ، کتاب احمد ، ماهی سیاه کوچولو