از اثیا تا نبوغ: مروری تاریخی بر تکوین مفهوم خلاقیت در فلسفه هنر غرب

پدیده ی خلاقیت هنری یکی از بنیادی ترین مفاهیم در تاریخ فلسفه ی هنر و زیبایی شناسی است که همواره با پرسش از منشا آفرینش، چیستی فعل هنری و نسبت آن با حقیقت و آگاهی انسان پیوند دارد. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی–تحلیلی، تاریخی–تطبیقی و پدیدارشناسانه درصدد واکاوی تحول معنایی و فلسفی مفهوم خلاقیت در مسیر تفکر غرب از یونان باستان تا دوران معاصر است. در این مطالعه، آرای افلاطون، ارسطو، کانت، هگل، شوپنهاور، هایدگر، فروید و نظریه های روان شناختی شناختی متاخر به صورت نظام مند تحلیل شده است تا وجوه مختلف تکوین مفهوم خلاقیت از الهام قدسی تا نبوغ طبیعی و از فعل ذهنی تا گشودگی وجودی آشکار شود. یافته ها نشان می دهد خلاقیت هنری در سه سطح عمده قابل بازشناسی است: نخست، سطح ذهنی–معرفتی که خلاقیت را توان ترکیب و بازسازی آگاهانه ی عناصر زیبایی شناسانه می داند؛ دوم، سطح شهودی–اشراقی که آن را حاصل اتصال غیرعقلانی و وحی گونه به سرچشمه ی حقیقت تفسیر می کند؛ و سوم، سطح وجودی–پدیداری که بر اساس اندیشه ی هایدگر، خلاقیت را فرآیند انکشاف و آشکارگی حقیقت در اثر هنری تلقی می نماید. بدین ترتیب، مفهوم خلاقیت از تلقی اسطوره ای و الهام محور به برداشت فلسفی و نهایتا به تفسیر پدیدارشناسانه ی حقیقت در وجود هنرمند و اثر گذر کرده است. بر پایه ی این تحلیل، خلاقیت هنری نه صرفا توان ذهنی یا استعداد فردی، بلکه نحوه ی حضور حقیقت در جهان انسانی است.

کلیدواژه ها:

خلاقیت هنری ، زیبایی شناسی ، نبوغ ، الهام ، استعداد ، پدیدارشناسی