نقش هوش مصنوعی در صدور احکام کیفری: تحلیل فقهی و حقوقی خودمختاری الگوریتمی

ورود روزافزون فناوری های محاسباتی و هوش مصنوعی پیش بینی کننده به قلمرو دادگستری کیفری و فرایند تعیین مجازات، چالش های بنیادی و ساختاری در خصوص استقلال قضایی، دادرسی منصفانه و کرامت انسانی ایجاد کرده است. هدف این مقاله، ارزیابی نقادانه و تطبیقی خودمختاری الگوریتمی در صدور احکام کیفری بر پایه موازین حقوق بین الملل بشر و دکترین های فقه اسلامی (با تاکید بر فقه امامیه و حنفی) است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد حقوقی تطبیقی انجام شده است. ارزیابی هنجاری پژوهش متکی بر ممیزی ماده محور اسناد بین المللی (از جمله میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی، کنوانسیون اروپایی حقوق بشر، و قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا ۲۰۲۴) و تحلیل دقیق صفحه محور و باب محور منابع فقه اسلامی متقدم و ادبیات حقوقی معاصر می باشد. یافته های تحقیق اثبات می کند که حقوق بین الملل بشر و فقه اسلامی بر رد خودمختاری الگوریتمی و صدور خودکار احکام کیفری همگرایی کامل دارند. در حقوق بین الملل، معضل عدم شفافیت ساختاری (جعبه سیاه) حق دفاع، اصل برابری سلاح ها و اصل عدم تبعیض را مختل ساخته و بند ۱ ماده ۱۴ میثاق و ماده ۱۴ قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا را نقض می نماید. در فقه اسلامی نیز خروجی های خودکار به دلیل سلب اصل «مباشرت قاضی»، اتکا بر «ظن غیرمعتبر» آماری، ایجاد ابهام و شمول «قاعده درء» (درء الحدود بالشبهات) و مغایرت با اصل «کرامت انسانی» و «قاعده لاضرر»، فاقد حجیت شرعی برای تعیین مسئولیت و مجازات کیفری هستند. پژوهش حاضر الگوی «دادرسی هوشمند یکپارچه» را به عنوان راهکار سیاست گذاری تقنینی پیشنهاد می کند؛ مدلی که در آن سیستم های هوش مصنوعی صرفا به عنوان دستیار مشورتی غیرالزام آور و مشروط به نظارت فعال انسانی و تبیین پذیری کامل ریاضی و منطقی در خدمت قاضی انسان قرار می گیرند.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، صدور حکم کیفری ، دادرسی منصفانه ، مباشرت قاضی ، نظارت انسانی