مهندسی هویت یا پرورش شهروند؟ نقش پنهان کتاب های درسی در بازتولید ایدئولوژی

پژوهش حاضر با هدف تحلیل انتقادی نقش پنهان کتاب های درسی در بازتولید ایدئولوژی و شکل دهی به هویت دانش آموزان انجام شده است. کتاب های درسی، برخلاف تصور رایج که آنها را «ابزاری خنثی» و «صرفا انتقال دهنده دانش» می داند، «متن های ایدئولوژیک» قدرتمندی هستند که از طریق «انتخاب»، «حذف»، «بازنمایی» و «روایت سازی»، «جهان بینی»، «ارزش ها»، «هنجارها» و «روابط قدرت» خاصی را «طبیعی سازی» و «بازتولید» می کنند (وثوقی و شریفی، ۱۴۰۱). این پژوهش با رویکرد کیفی و راهبرد تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف در سه سطح «توصیف»، «تفسیر» و «تبیین» اجرا شد. نمونه پژوهش شامل ۱۲ کتاب درسی پایه های اول تا ششم ابتدایی (فارسی، مطالعات اجتماعی، هدیه های آسمان) در سال تحصیلی ۱۴۰۲-۱۴۰۳ بود که با روش نمونه گیری هدفمند انتخاب شدند. یافته ها در پنج محور اصلی سازماندهی شدند: محور اول: «بازنمایی هویت ملی و دینی» نشان داد که کتاب های درسی «هویت ایرانی-اسلامی» را به عنوان «هویت مطلوب و هژمونیک» می سازند، در حالی که «تنوع قومی، زبانی، مذهبی و فرهنگی» ایران یا «غایب» است یا «حاشیه ای» و «دیگری» بازنمایی می شود. محور دوم: «بازتولید نقش های جنسیتی» آشکار ساخت که «زنان» عمدتا در نقش های «خانگی، مراقبتی و عاطفی» و «مردان» در نقش های «اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی» تصویر می شوند و «کلیشه های جنسیتی سنتی» بازتولید می گردد. محور سوم: «مشروعیت بخشی به نظم اجتماعی و سیاسی موجود» نشان داد که «نظم موجود» به عنوان «نظم طبیعی، الهی و مطلوب» بازنمایی می شود و «نقد»، «اعتراض» و «تغییر اجتماعی» یا غایب است یا «ناامن» و «تهدیدآمیز» تصویر می شود. محور چهارم: «سلسله مراتب قدرت و اطاعت پذیری» آشکار ساخت که «اطاعت از قدرت» (خدا، والدین، معلم، حاکم، قانون) به عنوان «ارزش محوری» ترویج می شود و «پرسش گری»، «چالش» و «مقاومت» در برابر قدرت، «ناهنجار» و «تنبیه شونده» است. محور پنجم: «بازنمایی “دیگری” و مرزهای “ما/آنها”» نشان داد که «غرب» و «جهان غیراسلامی» اغلب به عنوان «دیگری» بازنمایی می شود. این پژوهش نتیجه می گیرد که کتاب های درسی ایران به طور هم زمان «مهندسی هویت» (شکل دهی به هویت مطلوب) و «پرورش شهروند» (آماده سازی برای زندگی اجتماعی) را انجام می دهند، اما این «شهروندی» عمدتا «مطیع، منفعل و همگن» است، نه «منتقد، فعال و کثرت گرا».

کلیدواژه ها:

تحلیل گفتمان انتقادی ، کتاب های درسی ، ایدئولوژی ، بازتولید اجتماعی ، هویت ، شهروندی ، کلیشه های جنسیتی