دانشگاه های خصوصی و پولی سازی آموزش عالی: آیا این روند به شکاف طبقاتی دامن می زند؟

پژوهش حاضر با هدف تحلیل انتقادی روند پولی سازی آموزش عالی از طریق گسترش دانشگاه های خصوصی و تاثیر آن بر شکاف طبقاتی در ایران انجام شده است. آموزش عالی به عنوان یکی از مهم ترین «نردبان های تحرک اجتماعی»، همواره وعده «برابری فرصت ها» و «شایسته سالاری» را داده است. با این حال، «تجاری سازی» و «پولی سازی» فزاینده آموزش عالی در دهه های اخیر، این وعده را با چالشی جدی مواجه ساخته است (زارعی و شریفی، ۱۴۰۱). این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو فاز اجرا شد. در فاز کیفی، با ۲۲ نفر از دانشجویان دانشگاه های خصوصی و دولتی، اعضای هیئت علمی، مدیران دانشگاهی و کارشناسان آموزش عالی مصاحبه عمیق انجام شد و با روش تحلیل مضمون، ابعاد پدیده شناسایی گردید. در فاز کمی، داده های ثانویه «طرح آمارگیری هزینه-درآمد خانوارهای شهری و روستایی» مرکز آمار ایران (۱۳۹۰-۱۴۰۰)، آمار پذیرش دانشگاه ها (سازمان سنجش) و پرسشنامه محقق ساخته روی ۶۰۰ دانشجو از ۸ دانشگاه (۴ دانشگاه دولتی و ۴ دانشگاه خصوصی) تحلیل گردید. یافته ها نشان داد که سهم «هزینه های آموزش عالی» از سبد هزینه خانوارهای کم درآمد (دهک های ۱ تا ۳) به طور میانگین ۴/۲ برابر بیشتر از دهک های پردرآمد (۸ تا ۱۰) است، به این معنا که «تحصیل در دانشگاه» برای «فقیران» بسیار «گران تر» از «ثروتمندان» تمام می شود. دانشگاه های خصوصی با «شهریه های بالا»، عملا «دروازه های آموزش عالی باکیفیت» را به روی «دهک های پایین» می بندند و به «بازتولید و تشدید نابرابری های طبقاتی» دامن می زنند. تحلیل کیفی نیز پنج مضمون اصلی «آموزش عالی به مثابه کالای لوکس»، «قطبی شدن کیفیت»، «بدهکاری و فشار اقتصادی»، «احساس بی عدالتی و سرخوردگی» و «فرار مغزها به دانشگاه های خارجی» را آشکار ساخت. این پژوهش هشدار می دهد که «پولی سازی» آموزش عالی، «نردبان تحرک اجتماعی» را به «دیوار طبقاتی» تبدیل می کند و «عدالت آموزشی» را به «توهم» بدل می سازد.

کلیدواژه ها:

دانشگاه خصوصی ، پولی سازی آموزش عالی ، شکاف طبقاتی ، عدالت آموزشی ، تجاری سازی آموزش ، تحرک اجتماعی