سلامت روان در محیط های آموزشی: از حذف رقابت های مخرب تا ترویج تاب آوری و بهزیستی روانی

پژوهش حاضر با هدف تحلیل سلامت روان در محیط های آموزشی و ارائه راهبردهایی برای حذف رقابت های مخرب و ترویج تاب آوری و بهزیستی روانی دانش آموزان انجام شده است. سلامت روان دانش آموزان به عنوان یکی از مهم ترین عوامل موثر بر یادگیری، پیشرفت تحصیلی و کیفیت زندگی، در سال های اخیر به یک «بحران خاموش» در نظام های آموزشی جهان تبدیل شده است (رحیمی و شریفی، ۱۴۰۱). این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو فاز اجرا شد. در فاز کیفی، با ۲۴ نفر از روان شناسان تربیتی، مشاوران مدرسه، معلمان و دانش آموزان مصاحبه عمیق انجام شد و با روش تحلیل مضمون، عوامل تهدیدکننده و محافظت کننده سلامت روان شناسایی گردید. در فاز کمی، پرسشنامه های «سلامت روان گلدبرگ» (GHQ-۲۸)، «تاب آوری کانر-دیویدسون» و «جو روانی-اجتماعی کلاس» روی ۶۵۰ دانش آموز دوره متوسطه اول و دوم از ۲۰ مدرسه در ۵ استان اجرا شد. روایی با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (۰/۸۷ تا ۰/۹۳) تایید گردید. یافته ها نشان داد که «فشار تحصیلی و رقابت ناسالم» (شامل مقایسه های مداوم، تاکید افراطی بر نمره و رتبه، فرهنگ «بهترین باش یا هیچ») مهم ترین عامل تهدیدکننده سلامت روان است. «اضطراب امتحان»، «کمال گرایی نوروتیک»، «فرسودگی تحصیلی»، «احساس بی ارزشی» و «افسردگی» از پیامدهای شایع آن است. ۶۲٪ دانش آموزان «سطوح متوسط تا بالای اضطراب» را گزارش کردند. در مقابل، «روابط حمایتی معلم-دانش آموز»، «فرهنگ مدرسه ای مثبت و فراگیر»، «آموزش صریح مهارت های تاب آوری و تنظیم هیجانی»، «ارزشیابی توصیفی و فرآیندی» و «فرصت های موفقیت متنوع» (نه فقط تحصیلی) به عنوان عوامل محافظت کننده شناسایی شدند. تحلیل ها نشان داد که «تاب آوری» (با ضریب بتای ۰/۴۲-) قوی ترین پیش بینی کننده «سلامت روان» است و می تواند «اثرات منفی» رقابت مخرب را «میانجی گری» کند. این پژوهش «مدل مدرسه ارتقادهنده سلامت روان» را با پنج مولفه «فرهنگ مدرسه ای مثبت و ایمن»، «برنامه درسی سلامت روان»، «ارزشیابی سالم و غیررقابتی»، «خدمات حمایتی و مشاوره ای» و «مشارکت خانواده و جامعه» پیشنهاد می دهد.

کلیدواژه ها:

سلامت روان ، محیط آموزشی ، رقابت مخرب ، تاب آوری ، بهزیستی روانی ، مدرسه ارتقادهنده سلامت