نقش بازی های آموزشی در تقویت خلاقیت کودکان: فرصت ها، سازوکارها و راهبردهای اثربخش

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش بازی های آموزشی در تقویت خلاقیت کودکان و شناسایی فرصت ها، سازوکارها و راهبردهای اثربخش در این زمینه انجام شده است. خلاقیت به عنوان توانایی تولید ایده های نو، بدیع و ارزشمند، یکی از مهم ترین شایستگی های قرن بیست ویکم است که نظام های آموزشی باید در پرورش آن بکوشند. بازی های آموزشی با ویژگی های ذاتی خود شامل «آزادی عمل»، «قواعد منعطف»، «بازخورد فوری»، «چالش بهینه» و «فضای امن برای آزمون و خطا»، بستری ایده آل برای پرورش خلاقیت فراهم می کنند (وثوقی و همکاران، ۱۴۰۱). این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو فاز اجرا شد. در فاز کیفی، با ۱۸ متخصص روان شناسی کودک، طراحان بازی های آموزشی و معلمان پیشرو مصاحبه عمیق انجام شد و با روش تحلیل مضمون، سازوکارهای تاثیر بازی بر خلاقیت شناسایی گردید. در فاز کمی، یک مطالعه نیمه آزمایشی با ۱۲۰ کودک ۷ تا ۹ ساله در ۶ مدرسه ابتدایی شهر تهران اجرا شد. گروه آزمایش به مدت ۸ هفته در برنامه «بازی های آموزشی خلاقیت محور» (شامل بازی های ساخت وساز، حل مسئله، داستان پردازی تعاملی، هنرهای دیجیتال و بازی های مشارکتی) شرکت کردند. خلاقیت با «آزمون تفکر خلاق تورنس» (فرم تصویری A) در سه نوبت پیش آزمون، پس آزمون و پیگیری سنجیده شد. نتایج تحلیل کوواریانس نشان داد که بازی های آموزشی به طور معناداری «سیالی» (۰/۴۲=η²)، «انعطاف پذیری» (۰/۳۸=η²)، «اصالت» (۰/۴۵=η²) و «بسط» (۰/۳۶=η²) را افزایش داده است. تحلیل کیفی نیز شش سازوکار اصلی شامل «کاوش آزاد و بدون ترس از شکست»، «حل مسئله باز و چندپاسخی»، «داستان پردازی و تخیل»، «همکاری و همافزایی خلاق»، «بازخورد فوری و چالش بهینه» و «یکپارچگی حسی-حرکتی» را آشکار ساخت. نتایج پیگیری دو ماهه نیز پایداری نسبی اثرات را تایید کرد. یافته ها بر ضرورت «بازی محور شدن» آموزش و تلفیق هدفمند بازی های آموزشی در برنامه درسی تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

بازی های آموزشی ، خلاقیت کودکان ، تفکر خلاق ، یادگیری مبتنی بر بازی ، آزمون تورنس