مقایسه سیاست های آموزش فراگیر در ایران و ژاپن: تحلیل چالش ها، فرصت ها و درس آموخته ها

پژوهش حاضر با هدف مقایسه سیاست های آموزش فراگیر در ایران و ژاپن به منظور شناسایی شباهت ها، تفاوت ها و درس آموخته هایی برای بهبود نظام آموزش فراگیر ایران انجام شده است. آموزش فراگیر به عنوان رویکردی که بر «حضور، مشارکت و پیشرفت همه دانش آموزان، صرف نظر از تفاوت های فردی، در مدارس عادی» تاکید دارد، یکی از مهم ترین جنبش های جهانی در حوزه حقوق کودکان با نیازهای ویژه است (سازمان آموزش و پرورش استثنایی، ۱۴۰۱). این پژوهش با روش تطبیقی کیفی و با استفاده از الگوی چهارمرحله ای جرج بردی (توصیف، تفسیر، همجواری و مقایسه) اجرا شد. داده ها از تحلیل اسنادی قوانین و سیاست های ملی دو کشور، گزارش های یونسکو و OECD، کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت و مصاحبه با ۱۶ متخصص آموزش ویژه و فراگیر گردآوری گردید. یافته ها نشان داد که ژاپن با «قانون رفع تبعیض از افراد دارای معلولیت» (۲۰۱۳) و «سیستم آموزش ویژه فراگیر» با پنج نوع مدرسه، «برنامه آموزش ویژه فردی» (IEP) اجباری، «معلمان پشتیبان» در مدارس عادی، «همکاری بین بخشی» قوی (آموزش و پرورش، بهداشت، رفاه) و «فرهنگ اجتماعی مبتنی بر احترام به تفاوت ها»، گام های بلندی به سوی آموزش فراگیر برداشته است. ایران نیز با «قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت» (۱۳۹۷) و «طرح تلفیقی-فراگیر»، «تاسیس مدارس استثنایی و مراکز یادگیری»، «طرح معلم رابط» و «خدمات حمایتی و توان بخشی» تلاش هایی برای تحقق آموزش فراگیر انجام داده است. تحلیل تطبیقی نشان داد که ژاپن از «مدل چندمسیری انعطاف پذیر» (مدارس عادی، کلاس های ویژه، مدارس ویژه، بیمارستانی) استفاده می کند، در حالی که ایران با «دوگانگی ساختاری» (مدارس عادی و استثنایی) و «شکاف میان سیاست و عمل» مواجه است. مهم ترین چالش های مشترک شامل «نگرش های منفی و مقاومت»، «کمبود معلمان آموزش دیده»، «منابع مالی ناکافی» و «فقدان هماهنگی بین بخشی» می باشد. شش درس آموخته کلیدی شامل «توسعه تدریجی سیستم چندمسیری»، «اجباری شدن IEP»، «افزایش معلمان پشتیبان»، «تقویت همکاری بین بخشی»، «آموزش ضمن خدمت معلمان عادی» و «فرهنگ سازی و تغییر نگرش» شناسایی شد.

کلیدواژه ها:

آموزش فراگیر ، مطالعه تطبیقی ، ایران ، ژاپن ، کودکان با نیازهای ویژه ، سیاست آموزشی