ملاحظات اخلاقی در تدریس هوشمند: تحلیل انتقادی گفتمان قدرت، نظارت و زیست سیاست در آموزش دیجیتال

پژوهش حاضر با هدف تحلیل انتقادی ملاحظات اخلاقی در تدریس هوشمند از منظر گفتمان قدرت، نظارت و زیست سیاست در آموزش دیجیتال انجام شده است. تدریس هوشمند، فراتر از یک نوآوری فناورانه، عرصه ای برای اعمال قدرت نرم، نظارت سیستماتیک و شکل دهی به سوژه های آموزشی بر اساس منطق بازار و فناوری است (موسوی و همکاران، ۱۴۰۱). این پژوهش با رویکرد کیفی و راهبرد تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف در سه سطح «توصیف»، «تفسیر» و «تبیین» اجرا شد. داده ها از تحلیل اسنادی شامل متون سیاستی وزارت آموزش و پرورش، تبلیغات و متون معرفی پلتفرم های آموزشی (شاد، مودل، گوگل کلاس روم)، مصاحبه عمیق با ۱۸ نفر از معلمان، دانش آموزان و والدین، و تحلیل محتوای ۴۵ مقاله انتقادی در حوزه فناوری آموزشی گردآوری گردید. یافته ها در چهار محور اصلی سازماندهی شدند: محور اول: «اقتصاد سیاسی نظارت آموزشی» نشان داد که تدریس هوشمند با «داده ای کردن» (Datafication) فرآیند یادگیری، دانش آموزان را به «سوژه های داده ای» تبدیل می کند که رفتارشان قابل ردیابی، پیش بینی و دستکاری است. این داده ها در «اقتصاد نظارت» (Surveillance Capitalism) به کالایی ارزشمند تبدیل شده و نگرانی هایی درباره «استعمار داده ای» (Data Colonialism) در نظام آموزشی ایجاد می کند. محور دوم: «پاناپتیکون دیجیتال و انضباط الگوریتمی» نشان داد که نظارت مستمر در پلتفرم های آموزشی، شکلی از «پاناپتیکون دیجیتال» ایجاد می کند که در آن دانش آموزان «احساس تحت نظر بودن دائمی» دارند و رفتار خود را «خودتنظیم» می کنند. الگوریتم ها با «نمره دهی» و «رده بندی» دانش آموزان، به «انضباط الگوریتمی» و «عادت سازی» (Habitualization) منجر می شوند. محور سوم: «زیست سیاست و حکومت مندی دیجیتال» با بهره گیری از آرای فوکو نشان داد که تدریس هوشمند، شکلی از «حکومت مندی» (Governmentality) است که از طریق «فناوری های خود» (Technologies of the Self)، دانش آموزان را به «کارآفرینان خود» و «سرمایه انسانی» تبدیل می کند که باید دائما خود را بهینه سازی کنند. محور چهارم: «مقاومت، عاملیت و اخلاق مراقبت» بر امکان های مقاومت در برابر این ساختارهای قدرت، از جمله «استفاده تاکتیکی» دانش آموزان از فناوری، «بازپس گیری داده ها» و اخلاق مراقبت در برابر اخلاق نظارت تاکید دارد. این پژوهش با طرح مفهوم «عدالت الگوریتمی» و «دموکراسی دیجیتال» در آموزش، خواستار شفافیت الگوریتمی، حق توضیح، حق اعتراض و مشارکت ذی نفعان در طراحی و حاکمیت پلتفرم های آموزشی است.

کلیدواژه ها:

تحلیل گفتمان انتقادی ، قدرت ، نظارت ، زیست سیاست ، پاناپتیکون دیجیتال ، اقتصاد نظارت ، تدریس هوشمند