سواد دیجیتال معلمان: ابعاد، سنجش و راهبردهای ارتقا در نظام آموزشی

پژوهش حاضر با هدف شناسایی ابعاد سواد دیجیتال معلمان، سنجش وضعیت موجود و ارائه راهبردهای ارتقای آن در نظام آموزشی ایران انجام شده است. سواد دیجیتال معلمان فراتر از مهارت کار با ابزارهای فناورانه، به معنای توانایی تلفیق نقادانه، خلاقانه و اخلاقی فناوری های دیجیتال در فرآیند یاددهی-یادگیری است (فلاح و همکاران، ۱۴۰۱). این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در سه فاز اجرا شد. در فاز اول، با تحلیل محتوای ۴۸ چارچوب بین المللی سواد دیجیتال و مصاحبه با ۱۶ متخصص، مدلی بومی با شش بعد اصلی طراحی گردید. در فاز دوم، پرسشنامه محقق ساخته بر اساس این مدل روی ۶۵۰ معلم از مقاطع مختلف در هفت استان کشور اجرا شد. روایی با تحلیل عاملی تاییدی (CFI=۰/۹۴, RMSEA=۰/۰۴) و پایایی با آلفای کرونباخ (۰/۹۳) تایید گردید. در فاز سوم، ۱۲ مصاحبه گروهی متمرکز با معلمان برای شناسایی موانع و راهکارها برگزار شد. یافته ها نشان داد که میانگین سواد دیجیتال معلمان ۵۲/۴ از ۱۰۰ است که پایین تر از حد مطلوب (۷۰) می باشد. بالاترین نمره در بعد «مهارت های فنی پایه» (۶۱/۳) و پایین ترین در «تفکر محاسباتی و حل مسئله دیجیتال» (۳۸/۷) و «خلاقیت و نوآوری دیجیتال» (۴۱/۲) به دست آمد. معلمان زن، معلمان جوان تر (زیر ۳۵ سال)، معلمان مدارس غیردولتی و معلمان دارای تحصیلات تکمیلی، سواد دیجیتال بالاتری نشان دادند (Redecker, ۲۰۱۹). ۷۳ درصد معلمان اذعان داشتند که آموزش رسمی در زمینه سواد دیجیتال ندیده اند. مهم ترین موانع ارتقا شامل «ضعف زیرساخت»، «فقدان برنامه درسی مدون»، «کمبود زمان»، «مقاومت در برابر تغییر» و «فقدان انگیزه و نظام تشویقی» شناسایی شد. نتایج بر ضرورت رویکردی سیستمی و چندبعدی به ارتقای سواد دیجیتال معلمان تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

سواد دیجیتال ، معلمان ، شایستگی های دیجیتال ، فناوری آموزشی ، توسعه حرفه ای