واکاوی گفتمان «تحول» و منازعات معنایی پیرامون آن در اسناد سیاستی آموزش و پرورش ایران

«تحول» کلیدواژه کانونی اسناد سیاستی آموزش وپرورش ایران، به ویژه سند تحول بنیادین است، اما این واژه به رغم استفاده فراوان، از یک ابهام و چندگانگی معنایی رنج می برد که خود به مانعی در مسیر اجرا بدل شده است. این پژوهش با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی و بررسی اسنادی (شامل متن سند تحول، مبانی نظری آن، برنامه های پنج ساله توسعه، و بیانات سیاستی)، به واکاوی گفتمان «تحول» و منازعات معنایی پیرامون آن می پردازد. یافته ها نشان می دهند که چهار گفتمان اصلی در معنابخشی به «تحول» در رقابت و گاه تعارض اند: (۱) گفتمان «بازگشت به خویشتن اسلامی-ایرانی» که تحول را به معنای طرد الگوهای غربی و احیای سنت های تربیتی می داند، (۲) گفتمان «نوسازی و توسعه» که تحول را هم راستا با استانداردهای جهانی، فناوری و کارآمدی اقتصادی می فهمد، (۳) گفتمان «عدالت و برابری» که تحول را عمدتا در گسترش دسترسی و توزیع برابر فرصت ها معنا می کند، و (۴) گفتمان «انسان گرایی فطری» که در متن اصلی سند برجسته است و تحول را شکوفایی ساحت های چندگانه وجودی انسان می داند. این گفتمان ها در سطح «واژگان» (مانند تقابل «پیشرفت» و «تعالی»)، «استعاره ها» (مثلا «مهندسی» در برابر «رشد»)، و «سوژه های آرمانی» (انسان مومن، انسان کارآفرین، شهروند مسئول) با هم تصادم دارند. نتیجه گیری پژوهش آن است که ابهام و چندگانگی گفتمانی، به «انشقاق در سیاست گذاری»، «سردرگمی مجریان» و «امکان مصادره به مطلوب» هر اقدام از سوی یک گفتمان انجامیده است. راه حل، نه حذف گفتمان های رقیب، که ایجاد یک «مفصل بندی آگاهانه و شفاف» میان آن ها حول مفهوم کانونی «تربیت» است.

کلیدواژه ها:

گفتمان ، تحول ، منازعات معنایی ، اسناد سیاستی ، سند تحول بنیادین ، آموزش وپرورش ایران