تبیین الگوی قرآنی تاب آوری روان شناختی در مواجهه با ابتلاء و دلالت های آن برای تعلیم و تربیت اسلامی

پژوهش حاضر با هدف تبیین الگوی قرآنی تاب آوری روان شناختی و بررسی دلالت های آن برای تعلیم و تربیت اسلامی انجام شده است. تاب آوری در روان شناسی معاصر به عنوان یکی از سازه های مهم در تبیین نحوه مواجهه انسان با دشواری ها شناخته می شود؛ با این حال، برخی ابعاد معنایی و غایت شناختی تجربه انسان در بسیاری از مدل های موجود کمتر مورد توجه قرار گرفته است. ازاین رو، بررسی ظرفیت آموزه های قرآن کریم در تبیین این مفهوم می تواند زمینه توسعه مطالعات میان رشته ای در حوزه روان شناسی تربیتی و تعلیم و تربیت اسلامی را فراهم سازد. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شده است. داده های پژوهش شامل آیات قرآن کریم مرتبط با مفاهیم ابتلاء، صبر، توکل، امید، ذکر، آرامش و رشد انسانی بود که به شیوه هدفمند انتخاب و با بهره گیری از منابع تفسیری معتبر تحلیل شدند. فرایند تحلیل بر اساس مراحل شش گانه تحلیل مضمون انجام گرفت. یافته ها نشان داد که الگوی قرآنی تاب آوری دارای یک مضمون فراگیر با عنوان «تبدیل تجربه دشواری به زمینه رشد و تعالی انسان» است و در پنج مضمون سازمان دهنده شامل: ابتلاء به عنوان زمینه شکل گیری تاب آوری، معناپردازی توحیدی تجربه دشواری، راهبردهای ایمانی مقابله، آرامش و سکینه روانی، و رشد تربیتی و تعالی انسان تبیین می شود. نتایج پژوهش نشان می دهد که تاب آوری در چارچوب قرآن کریم صرفا به معنای مقاومت در برابر فشارهای زندگی نیست، بلکه فرایندی تحول آفرین است که طی آن انسان با بازتفسیر معنادار دشواری ها و بهره گیری از منابع معنوی، ظرفیت های روانی و تربیتی خود را ارتقا می دهد. این الگو می تواند به عنوان چارچوبی مکمل برای طراحی برنامه های تربیتی مبتنی بر پیوند میان سلامت روان، معنویت و رشد انسانی مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

تاب آوری روان شناختی ، تاب آوری قرآنی ، ابتلاء ، تحلیل مضمون ، معناپردازی توحیدی ، تعلیم و تربیت اسلامی