بازنمایی تحولی معنای دوست و دوستی از کودکی تا نوجوانی: تبیین شناختی، هیجانی و اجتماعی روابط همسالان

دوستی یکی از بنیادی ترین تجارب اجتماعی انسان است که از سال های نخست زندگی آغاز شده و همگام با رشد شناختی، هیجانی و اجتماعی فرد، دستخوش تغییرات ساختاری و مفهومی می شود. درک کودکان و نوجوانان از مفهوم دوست و ماهیت روابط دوستانه، نه تنها بازتابی از سطح تحول شناختی آنان است، بلکه تحت تاثیر فرایندهای هیجانی، تجارب اجتماعی، بافت فرهنگی و انتظارات بین فردی نیز شکل می گیرد. هدف پژوهش حاضر، تبیین تحولات معنای دوست و دوستی از دوره کودکی تا نوجوانی با تاکید بر ابعاد شناختی، هیجانی و اجتماعی روابط همسالان بود. پژوهش حاضر از نوع مروری تحلیلی و با استفاده از روش مرور نظام مند منابع علمی داخلی و خارجی انجام شد. بدین منظور، مطالعات منتشرشده در حوزه رشد اجتماعی، روان شناسی تحولی، روابط همسالان و تحول مفهوم دوستی در بازه زمانی ۱۹۸۰ تا ۲۰۲۵ مورد بررسی، تحلیل و طبقه بندی قرار گرفتند. یافته های حاصل نشان داد که مفهوم دوستی در اوایل کودکی عمدتا بر پایه مجاورت فیزیکی، بازی مشترک و جذابیت های موقعیتی شکل می گیرد، در حالی که با افزایش سن و رشد توانایی های شناختی، ابعاد پیچیده تری نظیر وفاداری، اعتماد متقابل، صمیمیت هیجانی، حمایت روان شناختی، درک متقابل و هویت اجتماعی وارد تعریف دوستی می شوند. همچنین نتایج نشان داد که تحول معنای دوستی با رشد توانایی هایی همچون همدلی، تنظیم هیجانی و استدلال اجتماعی ارتباط معناداری دارد. افزون بر این، خانواده، مدرسه، فرهنگ و رسانه های دیجیتال در بازتعریف روابط دوستانه در نوجوانی نقش قابل توجهی ایفا می کنند. بر اساس یافته های پژوهش می توان نتیجه گرفت که مفهوم دوست و دوستی، سازه ای ایستا و تک بعدی نیست، بلکه ساختاری پویا، چندبعدی و وابسته به فرایندهای رشدی است که شناخت آن می تواند در طراحی مداخلات تربیتی، برنامه های مهارت های اجتماعی و ارتقای سلامت روان کودکان و نوجوانان نقش موثری ایفا کند.

کلیدواژه ها:

دوستی ، روابط همسالان ، تحول اجتماعی ، رشد شناختی ، رشد هیجانی ، کودکی ، نوجوانی ، هویت اجتماعی ، روان شناسی تحولی