طراحی مدل مفهومی برنامه ریزی آموزشی عدالت محور در دوره ابتدایی ایران: سنتزپژوهی اسناد بالادستی و شواهد داخلی

با وجود تاکید اسناد بالادستی جمهوری اسلامی ایران بر عدالت آموزشی، نبود چارچوبی منسجم و مبتنی بر شواهد برای برنامه ریزی آموزشی عدالت محور در دوره ابتدایی، به سردرگمی در تخصیص منابع و طراحی مداخلات انجامیده است. پژوهش حاضر با هدف طراحی مدل مفهومی برنامه ریزی آموزشی عدالت محور در دوره ابتدایی ایران انجام شد. این مطالعه با رویکرد کیفی و روش سنتزپژوهی (فراترکیب) به انجام رسید. منابع مورد سنتز شامل اسناد بالادستی (قانون اساسی و سند برنامه درسی ملی) و سه مقاله داخلی بود که به روش جستجوی نظام مند انتخاب و با استفاده از کدگذاری قیاسی‑استقرایی تحلیل شدند. فرایند سنتز در شش مرحله شامل جستجو، ارزیابی کیفیت، کدگذاری، مقوله بندی، سنتز نهایی و ارائه مدل مفهومی صورت پذیرفت. یافته ها به استخراج شش مولفه فراگیر انجامید: بازتوزیع عادلانه منابع انسانی و مادی؛ توسعه حرفه ای معلمان با تمرکز بر مناطق محروم؛ برنامه ریزی درسی بافت محور و غیرمتمرکز؛ توجه به گروه های خاص و به حاشیه رانده شده؛ ایجاد سازوکارهای ارزشیابی عادلانه و چندمنبعی؛ و تقویت مشارکت ذی نفعان در تصمیم سازی های آموزشی. این مولفه ها در قالب یک مدل مفهومی سه بخشی شامل عدالت توزیعی، عدالت فرایندی و عدالت قابلیتی صورت بندی شدند. مدل ارائه شده نشان می دهد که تحقق عدالت آموزشی در دوره ابتدایی ایران مستلزم توجه هم زمان به توزیع برابر منابع، کیفیت بخشی به فرایندهای یاددهی‑یادگیری از رهگذر توسعه حرفه ای معلمان و ارزشیابی عادلانه، و توانمندسازی از طریق تمرکززدایی و مشارکت واقعی ذی نفعان است. این مدل با چارچوب های بین المللی از جمله توسعه حرفه ای اثربخش و بازمفهوم پردازی برنامه درسی در قرن بیست ویکم هم خوانی دارد و می تواند به عنوان نقشه راهی برای سیاست گذاران و برنامه ریزان آموزشی در مسیر کاهش نابرابری ها و ارتقای کیفیت آموزشی در دوره ابتدایی ایران عمل کند.

کلیدواژه ها:

مدل مفهومی ، برنامه ریزی آموزشی عدالت محور ، دوره ابتدایی ، سنتزپژوهی ، اسناد بالادستی ، عدالت آموزشی