واکاوی پدیدارشناسانه مفهوم کودک در سند برنامه درسی ملی جمهوری اسلامی ایران: تبیینی مبتنی بر حقوق کودک و عاملیت

در افق بازمفهوم پردازی برنامه درسی در قرن بیست ویکم و در پرتو گفتمان حقوق کودک که بر عاملیت و مشارکت کودک تاکید دارد، این پرسش که اسناد رسمی برنامه درسی چه تصویری از کودک برمی سازند اهمیتی کانونی می یابد. مقاله حاضر با هدف واکاوی چگونگی پدیدار شدن مفهوم «کودک» در سند برنامه درسی ملی جمهوری اسلامی ایران و سنجش نسبت این تصویر با عاملیت و حقوق کودک انجام شده است. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش پدیدارشناسی هرمنوتیکی، با تاکید بر چرخش تفسیری میان جزء و کل و توجه به لایه های معنایی ضمنی متن، به انجام رسید. منبع تحلیل، متن کامل سند برنامه درسی ملی (بخش های مبانی، اهداف، رویکردها و عناصر) بود. پس از خوانش کل نگر سند برای درک افق معنایی آن، عبارات مرتبط با کودک، یادگیرنده، حقوق و مشارکت جداسازی و کدگذاری شدند و در ادامه، با حرکت مداوم میان این عبارات و کلیت متن، مضامین وجودی از دل آن ها استخراج گردید. یافته ها به استخراج چهار مضمون اصلی انجامید: «کودک به مثابه امانت الهی و مستعد کمال»، «کودک در حال شکوفایی فطرت»، «جایگاه کم رنگ عاملیت و مشارکت» و «تنش میان حقوق ذاتی و تکلیف گرایی». تحلیل این مضامین آشکار ساخت که تصویر مسلط از کودک در سند، تصویر موجودی با کرامت ذاتی و استعدادهای فطری است که فرایند تربیت، هدایت گر شکوفایی او به سوی کمال مطلوب می باشد. با این حال، در این تصویر، کودک عمدتا در جایگاه «تکلیف پذیر» و دریافت کننده هدایت بزرگسالان قرار دارد و ابعاد عاملیت مدارانه، حق مشارکت فعال و نقش آفرینی مستقل او در فرایند یادگیری و تصمیم سازی، برجستگی چندانی ندارد. در مقایسه با الگوهای جهانی حقوق کودک که بر سه گانه حقوق تامین، حمایت و مشارکت مبتنی است، سند ملی بر دو بعد تامین و حمایت متمرکز بوده و بعد مشارکت در آن، در قیاس با دو بعد دیگر، وزن کمتری دارد. این امر مبین تنشی بنیادین میان به رسمیت شناسی کرامت ذاتی کودک و غلبه گفتمان تکلیف گرا در سند است. دلالت های این واکاوی برای بازنگری برنامه درسی ملی به منظور ایجاد توازن میان ارزش های بومی و الزامات حقوق مدارانه و عاملیت بخش به کودک در فرایند یادگیری، در بخش نتیجه گیری مقاله به تفصیل مورد بحث قرار گرفته است.

کلیدواژه ها:

برنامه درسی ملی ، پدیدارشناسی هرمنوتیکی ، حقوق کودک ، عاملیت