از سنجش سنتی تا سنجش هوشمند؛ واکاوی نقش هوش مصنوعی مولد در ارزیابی های آموزشی با رویکرد اخلاق محور

هدف از پژوهش حاضر، واکاوی نقش هوش مصنوعی مولد در بازتعریف ارزیابی های آموزشی و تحلیل فرصت ها، چالش ها و ملاحظات اخلاقی مرتبط با آن است. این پژوهش به صورت کیفی و با استفاده از روش تحلیل محتوای اسنادی و مرور نظام مند منابع علمی بین المللی و ملی در بازه ی زمانی ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ انجام شده است. جامعه آماری شامل مقالات نمایه شده در پایگاه های Scopus، Web of Science و مجلات علمی–پژوهشی داخلی مرتبط با فناوری آموزشی، سنجش یادگیری و اخلاق فناوری بود که پس از اعمال معیارهای ورود و خروج، تعداد ۳۵ سند علمی به روش نمونه گیری هدفمند انتخاب و تحلیل شدند. ابزار گردآوری داده ها، فیش برداری ساختاریافته و سیاهه ی تحلیل محتوا بود. یافته های پژوهش نشان داد که هوش مصنوعی مولد با ایجاد تحول در سه محور اصلی شامل شخصی سازی ارزیابی ها (Kasneci, ۲۰۲۳)، خودکارسازی بازخورد (Zhai, ۲۰۲۲) و طراحی تکالیف شناختی–تحلیلی (Cotton, ۲۰۲۳)، فرصت های قابل توجهی را برای نظام های آموزشی فراهم کرده است. در مقابل، چالش هایی نظیر تهدید اصالت علمی، سوگیری الگوریتمی (Baker & Hawn, ۲۰۲۲)، افت روایی و پایایی سنجش و نگرانی های مربوط به حریم خصوصی داده ها (Nguyen, ۲۰۲۳) شناسایی شد. افزون بر این، نبود چارچوب های اخلاقی بومی برای کاربست هوش مصنوعی در ارزیابی های آموزشی ایران به عنوان خلا پژوهشی محسوس مشاهده شد (Karimi, ۲۰۲۳؛ Sadeghi, ۲۰۲۲). نتیجه گیری کلی پژوهش حاکی از آن است که گذار از سنجش سنتی به سنجش هوشمند، مستلزم طراحی چارچوب های اخلاقی مبتنی بر شفافیت، عدالت و مسئولیت پذیری الگوریتمی است. پیشنهاد می شود نظام های آموزشی با اتخاذ رویکردی ترکیبی، ضمن بهره گیری از ظرفیت های هوش مصنوعی مولد، سازوکارهای نظارتی و اخلاقی لازم را برای حفظ کرامت یادگیرنده و اعتبار سنجش به کار گیرند.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی مولد ، سنجش آموزشی ، ارزیابی یادگیری ، اخلاق فناوری ، یادگیری الکترونیکی