از فیل رنگی تا سوژه زخمی: تحلیل روانکاوانه فرایند پنهان سازی خویشتن در قصه المر و کاربست آن در هنر درمانی بزرگسالان

پنهان سازی خویشتن از پیچیده ترین سازوکارهای دفاعی و فرایندهای روانی در تکوین هویت سوژه است که در بستر دیالکتیک میان فرد و دیگری شکل می گیرد و اغلب به گسست تدریجی سوژه از تجربه اصیل ناخودآگاه و خودانگیختگی می انجامد. از منظر روانکاوی، سوژه از بدو تولد در شبکه ای پیشینی از دال ها، انتظارات و هنجارهای برخاسته از نظم نمادین دگرساز قرار می گیرد و به منظور صیانت از تعلق، پیشگیری از تروماهای ناشی از طرد و تمنای به رسمیت شناخته شدن توسط دیگری، ابعادی از یگانگی ساختاری خود را سرکوب می کند. پژوهش حاضر با هدف واکاوی روانکاوانه فرایند پنهان سازی خویشتن در قصه استعاری «المر» و تبیین کاربردهای بالینی آن در هنردرمانی روانپویشی بزرگسالان انجام گرفته است. روش پژوهش کیفی و مبتنی بر روش تحلیل تفسیری-روانکاوانه متن با رویکرد هرمنوتیک تفسیری است. چارچوب نظری پژوهش بر هم جوشی مفاهیم کلیدی لکانی (سوژه، نگاه دیگری، میل و نظم نمادین) با رویکرد وینیکاتی روابط ابژه (مفاهیم خود واقعی و خود کاذب) و نیز مولفه های تحولی هنر درمانی و روایت درمانی استوار است. یافته های کیفی نشان می دهند که شخصیت المر استعاره ای تام از سوژه ای است که در رویارویی با تفاوت و انحراف از الگوی هنجاری گروه، تجربه شرم وجودی را درونی ساخته و برای بقا در نگاه دیگری به پنهان سازی ویژگی های متمایز خود مبادرت می ورزد. خاکستری شدن ارادی المر، نماد صریح تکوین «خود کاذب» و بیگانگی از خود است؛ در حالی که ریزش رنگ آمیزی عاریتی و احیای رنگ های چندگانه او، دلالت بر بازیابی سوژگی، آزادسازی میل سرکوب شده و پذیرش تفاوت های روان شناختی دارد. نتایج تحقیق نشان می دهد که کاربست این روایت استعاری در پروتکل های هنردرمانی بزرگسالان، از طریق واسطه گری خلاق رنگ و فرم، بستر مناسبی را جهت برون افکنی شرم درونی شده، بازسازی روایت های آسیب زا و تسهیل فرایند تفرد و یکپارچگی روان فراهم می سازد.

کلیدواژه ها:

المر ، روانکاوی ، ژاک لکان ، دونالد وینیکات ، خود کاذب ، هنردرمانی ، شرم ، سوژه