تحلیل جامعه شناختی مکانیسم های طرد و مقاومت در مناسک ثانویه در ایران پساانقلابی (مطالعه موردی: آیین قمه زنی)

مناسک ثانویه دینی به دلیل خصلت تکثرپذیر، سیال و نمادین خود، همواره عرصه ای برای بازتولید هویت باورمندان و انعکاس مناسبات قدرت بوده اند. در ایران پساانقلابی، با وجود استقرار حکومتی شیعی، مرزبندی آشکاری میان «دینداری رسمی و تشیع سیاسی» با برخی از «مناسک سنتی و عامه پسند» شکل گرفته است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل جامعه شناختی مناسک مذهبی ممنوعه و طردشده، با تمرکز بر آیین «قمه زنی»، به بررسی تلاقی میدان سیاست، هویت و سرمایه های فرهنگی اقتصادی می پردازد. با کاربست نظریه «بازار دینی» پیتر برگر و مفاهیمی چون «مقاومت خرد»، این مقاله نشان می دهد که اصرار بر تداوم مناسکی چون قمه زنی، فراتر از یک بدعت یا رفتار خرافه آمیز، نوعی واکنش هویت بخش در برابر انحصارگرایی دولت در قبضه کردن امر قدسی و مهندسی فرهنگی است. یافته های مبتنی بر مشاهدات میدانی و تحلیل متون نشان می دهد که این مناسک عمدتا در حاشیه های شهری و در میان لایه های کم برخوردار اقتصادی فرهنگی به مثابه همایشی برای بازنمایی قدرت مردانگی و «مقاومت اجتماعی منفی» بازتولید می شود و رویکردهای قهرآمیز و انتظامی صرفا به تثبیت و بازتولید مرزهای هویتی آن دامن زده است.

کلیدواژه ها:

مناسک ثانویه ، تشیع سیاسی ، قمه زنی ، مقاومت اجتماعی منفی ، هویت مذهبی