معناشناسی «حکمت در قرآن کریم بر مبنای روابط همنشینی

واژه «حکمت» از مفاهیم محوری و پربسامد در قرآن کریم است که به دلیل کاربرد در بافت های متنوع و ارتباط با حوزه های بنیادینی چون نبوت، کتاب، علم و دعوت دامنه معنایی وسیع و لایه های مفهومی عمیقی دارد. فهم دقیق این واژه نقش بسزایی در درک صحیح آموزه های قرآنی به ویژه در حوزه انسان شناسی، معرفت شناسی و نظام تربیتی اسلام ایفا می کند. معناشناسی ساخت گرا به عنوان رویکردی نوین در مطالعات قرآنی با تحلیل روابط معنایی کلمات در بافت زبانی همنشینی و جانشینی افق های تازه ای را فراروی مفسران و پژوهشگران می گشاید و امکان دستیابی به لایه های پنهان متن را فراهم می آورد. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر مبانی معناشناسی ساخت گرا، به دنبال واکاوی لایه های معنایی واژه حکمت از طریق بررسی نظام مند روابط همنشینی آن در قرآن کریم است. بدین منظور، ابتدا مفهوم لغوی و اصطلاحی حکمت با مراجعه به معاجم معتبر و آرای مفسران شیعه و سنی بررسی و دسته بندی می شود، سپس میدان معناشناسی آن با شناسایی واژگان مرتبط ترسیم می گردد. در ادامه مهم ترین همنشین های حکمت شامل «کتاب»، «آیه آیات»، «موعظه»، «علم»، «خیر کثیر»، «آلاء (نعمت های باطنی)»، «ملک» و افعال مرتبط با آن مانند «آتی»، «علم» و «یوت» به صورت تحلیلی و با استناد به تفاسیر کهن و معاصر بررسی می شوند. یافته های پژوهش نشان می دهد که حکمت در قرآن، مفهومی صرفا نظری، فلسفی یا جمعی از معلومات انتزاعی نیست بلکه حقیقتی وجودی، نورانی و عملی است که در شبکه ای از مفاهیم همچون وحی (کتاب)، بصیرت (آیه)، تربیت (موعظه)، معرفت شهودی (علم) و فضل و رحمت الهی (خیر کثیر) معنا می یابد. روابط همنشینی حکمت را به عنوان نور معرفت و بصیرتی که از سرچشمه نشات گرفته در پرتو تزکیه نفس به علمی شهودی و عملی تبدیل می شود در قالب گفتار و رفتار استدلالی (حکمت) و عاطفی (موعظه) تجلی می یابد و انسان را به سوی خیر کثیر و سعادت ابدی رهنمون می سازد تعریف می کنند. این تعریف جامع، می تواند مبنایی برای نظریه پردازی در حوزه تعلیم و تربیت اسلامی و نیز روش شناسی دعوت قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

قرآن کریم ، حکمت ، معناشناسی ساخت گرا ، روابط همنشینی ، کتاب ، موعظه ، تزکیه ، شبکه معنایی